Het wonder van Busan

Kerkelijke eenheid krijg je niet zomaar cadeau. Dat bleek de afgelopen twee weken in Zuid-Korea, waar christenen uit alle delen van de wereld vergaderden over de toekomst van de kerk.

BUSAN - Eerlijk gezegd had Christiane Berkvens-Stevelinck helemaal niets met oecumene, de term waarmee christenen doelen op onderlinge samenwerking. In Nederland, weet Berkvens, is het bijwonen van bijeenkomsten over oecumene doorgaans een uitstekende manier om van slapeloosheid af te komen. Ze zegt: "In Nederland is het mierenneukerij op de vierkante millimeter. Totáál oninteressante theologische discussies zonder betekenis voor mensen."

Met deze gedachte vertrok Berkvens naar Busan, de havenstad in Zuid-Korea waar duizenden christenen de afgelopen twee weken vergaderden over de eenheid van de kerken. Berkvens was op deze zogeheten Assemblée aanwezig namens de remonstranten, een klein Nederlands kerkgenootschap dat zich laat voorstaan op zijn enorme vrijzinnigheid.

Oké, het ging uiteraard over theologie. Maar na ongeveer een week gebeurde er iets met Berkvens, in het dagelijks leven hoogleraar Europese geschiedenis in Nijmegen. Ze raakte overweldigd door de duizenden christenen uit alle hoeken van de wereld, van orthodox tot evangelisch, van vrolijk luthers tot steil calvinistisch. Berkvens sprak tientallen van hen. En warempel, een wonder gebeurde. Berkvens: "Als je persoonlijk met mensen spreekt over wat hen drijft, dan kan je niet langer zeggen: wat ben jij voor vreemd iemand".

Zo'n drieduizend christenen uit 345 verschillende kerken spraken in de grote havenstad Busan over niets anders dan eenheid, vrede, gerechtigheid en uiteraard samenwerking. Wie, zoals Berkvens, voor het eerst op zo'n grote kerkvergadering rondloopt, kan danig onder de indruk raken van de verschillende uitingsvormen van het christendom. Wie het treft ziet halleluja-roepende evangelicals uit Amerika in opgewonden gesprek verwikkeld met bebaarde orthodoxe priesters uit Rusland.

Maar hoe lieflijk het er op het eerste gezicht ook uitziet, op de achtergrond spelen wel degelijk conflicten. Het christendom is wereldwijd diep verdeeld over ethische en theologische kwesties. Iets dat zeker niet minder is geworden in de afgelopen twee weken. Op de Assemblée tekende zich bovendien de invloed van de orthodoxe kerken (met invloed in Rusland, Oost-Europa, het Midden-Oosten en delen van Afrika) een paar keer scherp af.

Tot grote ontsteltenis van veel West-Europese en Noord-Amerikaanse christenen haalde een hoge geestelijke uit de Russisch-orthodoxe kerk, de metroliet Hilarion van Volokolamsk, onverwacht hard uit naar het homohuwelijk en adoptie door stellen van hetzelfde geslacht. Gelijke behandeling van homoseksuelen, stelde hij, is een voorbeeld van 'militant secularisme', afkomstig uit Europa. "Vanuit de bijbelse onderwijzing en traditionele christelijke morele waarden wijst dit op een grote spirituele crisis", aldus Hilarion, die in de kerkelijke hiërarchie van de Russisch-orthodoxe kerk maar net iets lager staat dan de hoogste kerkleider.

Het incident is een teken dat de wereldwijde samenwerking tussen christenen een barre tijd doormaakt, zegt professor Bert Groen. Hij is hoogleraar theologie aan de universiteit van het Oostenrijkse Graz en kenner van de oosters-orthodoxe kerken. Volgens hem is de uitspraak een van de vele voorbeelden van het conservatisme van christenen in veel landen buiten West-Europa. Bovendien, zegt hij, is geloof vaak politiek gemotiveerd. "Wat goed is voor de kerk, is goed voor de natie, zo is de overtuiging. En wat goed is voor de natie, is goed voor de kerk." Het gepolitiseerde christendom, dat in Rusland antiwesters is, maakt het extra lastig om verschillen te overbruggen.

Leo Koffeman, hoogleraar kerkrecht en oecumene aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU), is het niet helemaal eens met de duistere visie van zijn collega uit Oostenrijk. Koffeman volgt de wereldoecumene al zo'n veertig jaar op de voet en ziet 'wel degelijk' voorzichtige tekenen van verzoening tussen de verschillende delen van de wereldbol.

Koffeman: "Maar dan heb je het wel over lange periodes. Op de Assemblée van 1991 konden we het niet over homoseksualiteit hebben. Ik heb toen één opmerking gemaakt die me meteen op een tirade van een Afrikaan kwam te staan. Het was onbespreekbaar. Maar de jaren daarna kwamen rapporten en bijeenkomsten over het onderwerp. Op deze Assemblée zie je dat de orthodoxen er zelf over beginnen. Je kunt natuurlijk zeggen: ze zetten de hakken in het zand. Ik neig ernaar om het zo te zien dat het openlijke gesprek niet meer te vermijden is. Ze bakenen vast hun grondgebied af."

De Assemblée is niet alleen een vergadering over geschilpunten. Veel bezoekers komen vooral voor plenaire sessies, waarin de Wereldraad een officieel 'statement' wereldkundig maakt. Bijvoorbeeld over vrede (goed), gerechtigheid (goed) en klimaatverandering (slecht). En elke keer als het woord vrede (ook goed) valt, klinkt er ovationeel applaus.

Helpt het als de Wereldraad zijn zorgen uitspreekt over de stijging van de zeespiegel? Ook hierover heeft hoogleraar Groen zijn twijfels. "Het is onder invloed van de Duitse en Zweedse lutheranen en de methodisten uit de Verenigde Staten dat het hierover gaat. Mooie woorden, daar niet van, maar wat levert het op? Ze zeggen dat de kerken samen sterker staan door zich hier tegen klimaatverandering uit te spreken. Denk je dat? Ik niet. De Wereldraad is geen ngo met een uitvoerende taak."

Leo Koffeman deelt de opvatting van Groen over de directe praktische waarde van dergelijke uitspraken. Koffeman, over de vele rapporten die de Assemblée bespreekt: "Ik denk ook wel eens, document tweehonderdenzoveel dat in de kast kan worden gezet".

Hoeveel verschillen er ook nog zijn tussen christenen en hoeveel papieren tijgers de Wereldraad van Kerken ook na deze Assemblée nog produceert, Christiane Berkvens-Stevelinck is in twee weken tijd bekeerd tot de oecumene. "Ik heb nog nooit zó de woorden 'God de vader' in de mond genomen, terwijl het iets is waar ik absoluut niet in geloof", zegt ze. Meteen daarna: "Ach, je went eraan."

Volgens Berkvens is haar ervaring goed te vergelijken met de eerste keer dat je samen op vakantie gaat met een toekomstige levensgezel. "Pas als je met een aankomende vriend of vriendin hebt gebackpackt, weet je wat je aan elkaar hebt. Zo is het hier ook. We zijn hier in Zuid-Korea allemaal van huis. Hier weten we als christenen wat we aan elkaar hebben."

Archimandriet (Grieks-orthodox opperabt) Dimitrios Attarian uit Sao Paolo stapt in Seoul op de trein naar Assemblée in Busan.

Is de Wereldraad van de duivel?
Kerkvereniging, interreligieuze dialoog en praten met homo's - het is allemaal werk van de duivel. Althans, dat vindt een groep behoudende Koreaanse christenen. Twee weken lang demonstreerden ze tegen de Wereldraad van Kerken. "De Wereldraad maakt de kerk dood", aldus een demonstrant die dag en nacht voor het conferentiecentrum bivakkeerde. Gedurende de Assemblée at de man uit protest geen hap, waardoor hij op de laatste dag uitgeput en hangend tegen een paal zijn boodschap uitdroeg. De tegenstanders denken dat de Wereldraad ook onderdeel is van een wereldwijd communistisch complot. Die opvatting is een restant uit de Koude Oorlog, toen de Wereldraad tot afgrijzen van sommigen het gesprek aanging met communistische regimes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden