Déjà VuWilhelmus

Het Wilhelmus volgens Huub Oosterhuis: een lied voor de vrede

‘Koningin Juliana’ maakt spruitjes schoon in de Barend Servetshow. Het kwam de VPRO op een berisping te staan.Beeld VPRO

Niets leek meer heilig in 1972. Er ontstond ophef over een aflevering van de televisieshow rond Barend Servet waarin een actrice te zien was die als koningin Juliana spruitjes schoonmaakte (“dat is nou een karweitje dat ik me door niemand uit de handen laat nemen”). Na Kamervragen kreeg de VPRO een berisping.

In datzelfde jaar kreeg het Wilhelmus een nieuwe tekst. Niet zoals nu van de hand van oud-hofdame Hilda Renardel de Lavalette (95) die modernisering noodzakelijk vindt, maar van een omstreden voorganger, Huub Oosterhuis. Die was halverwege de jaren zestig tot priester gewijd en permitteerde zich volgens behoudende gelovigen te veel vrijheden in zijn persoonlijk leven (een huwelijk) en zijn teksten. Progressievelingen waardeerden zijn benadering juist. Dankzij Oosterhuis kreeg het Wilhelmus een tweede leven als ‘Lied tegen de Derde Wereldoorlog’.

Op 29 oktober 1972 moest in zoveel mogelijk christelijke kerken in Nederland een dienst worden gehouden die in het teken stond van de oorlog in Vietnam. Eigenlijk hadden we in Nederland nauwelijks recht van spreken en paste ons zwijgen, vond priester Jan Ruijter, een van de initiatiefnemers. “Als we toch spreken, dan is het uit schaamte om ons aandeel in hun ongeluk. Aangezien wij in Nederland medeplichtig zijn door deelname in de wapenindustrie en door gebrek aan stellingname.”

De datum was geen toeval: november zou de maand worden van de Amerikaanse presidentsverkiezing en Tweede Kamerverkiezingen in Nederland.

‘Blind en onmeedogend ontkennen wat gebeurt’

Oosterhuis dichtte op de wijze van het Wilhelmus: “Wij die met eigen ogen, de aarde zien verscheurd, / maar blind en onmeedogend ontkennen wat gebeurt, / dat oorlog is geboden en vrede niet mag zijn, / dat mensen mensen doden, dat wij die mensen zijn.”

“Ik heb er toen voor gepleit”, vertelde Oosterhuis vorig jaar, “dat alle volksliederen worden omgeschreven tot liederen voor de vrede. Dat lag gevoelig, maar ik heb het wel gedaan. Je moet die bewerking van het Wilhelmus wel heel ingetogen zingen.”

Een generale repetitie voor de Vietnamdienst in Ruijters eigen Vredevorstkerk in Beverwijk verliep zonder incidenten. Maar op 29 oktober (de teksten waren in een oplage van 20.000 door het land verspreid) ging het anders. Bij de oecumenische Citydienst in Groningen zouden aanwezigen, zo was vooraf aangekondigd, zelf mogen kiezen of ze Oosterhuis’ tekst meezongen. Maar tijdens de dienst zelf ontbrak het lied. Flip Oosterhof, voorzitter van de plaatselijke Oranjevereniging, claimde dat als zijn succes: hij had met een aangifte de recherche aan het werk gezet. De Groningse politie ontkende.

Op sommige andere plekken liepen gelovigen boos de kerk uit. Bijvoorbeeld in Sneek, hoewel de hervormde predikant daar vooraf toestemming aan de kerkeraad had gevraagd voor het zingen van het lied.

Daar wordt aan de deur geklopt

In later jaren lag het hertalen van het Wilhelmus minder gevoelig. In 1993 deed Willem Wilmink een poging. Zijn volkslied vatte vooral veel van de grote gebeurtenissen tijdens de Tachtigjarige Oorlog samen in verzen. Daarbij verwees hij soms ook naar andere liederen uit de vaderlandse canon, zoals in het couplet over de moord op Willem van Oranje: “Tien juli vijftien vierentachtig / en daar wordt aan de deur geklopt. / Het is Balthasar Gerards, kinderen! / Pistool onder de jas verstopt.”

In datzelfde jaar mochten vooraanstaande politici hun favoriete gedichten kiezen voor de bundel ‘De heren van Den Haag zijn onderweg’. Elco Brinkman, fractievoorzitter van het CDA in de Tweede Kamer en beoogd premier na de verkiezingen van 1994, droeg ‘Lied tegen de Derde Wereldoorlog’ aan. Dat lag kennelijk niet meer zo gevoelig.

Ook de Oranjes namen Oosterhuis weinig kwalijk. Hij werd een goede vriend van koningin Beatrix en prins Claus en sprak met laatstgenoemde tot in zijn laatste dagen. Oosterhuis sprak bovendien tijdens de uitvaart van de prins-gemaal.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Lees ook:

Voormalige hofdame van koningin Beatrix herschrijft het Wilhelmus

Het eerste couplet van het Wilhelmus is onbegrijpelijk en achterhaald, vindt voormalig hofdame Hilda Renardel de Lavalette (95). Ze schreef een nieuwe versie

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden