Het wil gewoon maar niet interessant worden t h e a t e r

Nog te zien tot en met 18 maart in het hele land, onder meer: 22 januari in Heerlen, 29 januari in Venlo, 1 februari in Bergen op Zoom, 4 februari in Rozendaal, 5 februari in Middelburg, 6 februari in Eindhoven, 7 februari in Leiden, 8 februari in Arnhem en 11 februari in Amstelveen.

LOES GOEDBLOED

Levend in het Wenen van de vorige eeuw, voelde hij de tijdgeest die ook mensen als Sigmund Freud ervaren moeten hebben. De onvermoede diepten van de menselijke ziel, de levens- en doodsdrift als motor van alle menselijk handelen zoals die onbewust en ongewild tot uiting komen in de communicatie, ontsnapten niet aan de scherpe analytische geest van de schrijvende arts Schnitzler. De eeuw liep ten einde, en ondanks een overdaad aan culturele en wetenschappelijke prikkels richtte de blik zich meer en meer op de eigen navel.

Regisseur Ger Thijs zag in dat gegeven voldoende parallellen met het einde van onze eigen 20ste eeuw om ten derde male binnen vijf jaar een stuk Schnitzler aan zijn persoonlijke oeuvre toe te voegen. Na 'Het wijde land' bij het voormalige Publiekstheater en 'Professor Bernhardi' bij Het Nationale Toneel, koos hij nu voor 'De eenzame weg', dat jongstleden vrijdag bij het Zuidelijk Toneel in Eindhoven zijn premiere beleefde.

Het aardige van Schnitzler is, dat hij 's mensen egoistische zieleroerselen meer constaterenderwijs in dialogen concretiseerde, dan dat hij ze veroordeelde. Het mededogen waarmee hij zijn objecten observeerde, verhindert ons op zijn werk zonder meer het predikaat 'cynisch' of 'moraliserend' te plakken. De eventuele moraal of boodschap van zijn stukken komt pas aan de oppervlakte door de keuzes die een voorstelling maakt, in de manier waarop de teksten op het toneel gestalte krijgen.

Twee generaties

In 'De eenzame weg' staan twee generaties tegenover elkaar. De jongelui dromen ervan hun vleugels uit te slaan, de jongen Felix door middel van een carriere in het leger en zijn zus Johanna als danseres. Maar de leugens van de generatie van hun ouders, hun angst voor het zwarte gat, maken dat die dromen niet verwezenlijkt worden. Zij doen er alles aan de kinderen te gebruiken als armzalig houvast om hun eigen eindigende leven te verlengen of althans nog even niet onder ogen te hoeven zien. Gabriele Wegrat, de moeder van de kinderen, sterft en zou het geheim van het vaderschap van haar zoon met zich mee het graf in hebben genomen, als niet opeens de verwekker, de kunstschilder Fichtner, op de proppen was gekomen om zijn levensavond te slijten in de nabijheid van zijn bloedeigen jongen. Het zusje raakt op haar beurt verslingerd aan de stervende schrijver/archeoloog Von Sala, die haar aan de vooravond van een grote expeditie op de valreep nog ten huwelijk vraagt, en haar daarmee de dood injaagt, omdat ze alleen zo 'met hem mee op reis kan'.

Niet slechts de jeugd verliest zijn glans. Ook de actrice Irene Herms, een oude vlam van Fichtner die de laatste twintig jaar heeft geteerd op de troostrijke gedachte dat ze zijn grote liefde is geweest, moet ervaren dat ze bedrogen is en dat het kind dat ze ooit van hem verwachtte, niet zijn enige was. Slechts twee figuren spelen een wat andere rol: de voornamelijk zwijgende huisarts, wiens schimmige gedrag een liefde voor Johanna schijnt te moeten verhullen, en de goedgelovige professor Wegrat, de brave huisvader die niet weet dat zijn zoon zijn zoon niet is, en het bestaan en zijn eigen beperkingen neemt voor wat ze zijn. En hoewel hij door de anderen met dedain wordt behandeld - hij is immers kunst-ambtenaar en geen kunstenaar - is hij de zuiverste persoon die er in dit benauwde kringetje rondloopt: hij wordt bedrogen maar bedriegt zichzelf niet. En zo wandelt iedereen de eenzame weg die zijpaden noch medereizigers kent, maar rechtstreeks naar het einde voert.

Confronterend

Stof genoeg om een avond toneel te maken die misschien niet direct vermakelijk, dan toch tenminste beklemmend of ronduit confronterend is. Die naakte confrontatie heeft decor-ontwerper Jan Versweyveld willen suggereren door het fabriceren van een enorme schuin doorgesneden boomstam, waarvan de kern en de buitenkant onafhankelijk van elkaar kunnen draaien. Al naar gelang de stand van beide delen en de plaats die de spelers innemen, is de speelvloer een glad hellend vlak of een abstracte figuur met toppen en dalen. De rest is duisternis en nauwelijks een rekwisiet leidt de aandacht af van de nietig geworden acteurs die met deze houten berg moeten worstelen. En dat gaat hen niet gemakkelijk af.

Al meteen, bij de eerste opkomst van Johanna (Loes Wouterson), voel je dat er iets schort, dat de acteurs - een cast waar niets op aan te merken valt in een poging zich toch ergens aan vast te grijpen, hun toevlucht hebben gezocht tot manierisme, tot al te toneelmatige tekstbehandeling of tot bedachte loopjes, tot vorm. Han Kerckhoffs (Von Sala) is een van de weinigen die af en toe uit dat harnas weet te breken, zij het pas in de tweede helft. Ook de jonge Erik de Visser als Felix gaat er met frisse heldenmoed tegenaan, en Huib Rooijmans' Wegrat overtuigt soms met de dommekracht der onnozelen. Maar Helmert Woudenberg als Fichtner neigt naar het pathetische, Marjon Brandsma, die de dubbelrol van Gabriele Wegrat en Irene Herms te vervullen heeft, komt niet veel verder dan de keurige society-dame met gesuggereerde diepte waarin de Haagse Comedie eertijds grosseerde. En Theo de Groot als huisdokter moet het hebben van een volstrekt onverhoedse en eenmalige emotionele eruptie. Alle zichtbare strevens ten spijt, het wil gewoon maar niet interessant worden.

Blijft de vraag waar Ger Thijs heen wilde met deze enscenering van dit stuk. Misschien heeft hij juist de kracht gezien in wat nu de zwakte blijkt. Met welwillendheid zou je het onthechte, langs elkaar heen toneel spelen immers kunnen beschouwen als een metafoor voor exact die leugenachtigheid waar het in 'De eenzame weg' om draait. Vorm en inhoud zouden elkaar dan netjes overlappen. Maar zo bezien is deze inhoud, met zijn te veel aan broeierige geheimzinnigheid en tekort aan mysterie, niet meer dan de eenvoudige constatering dat wij allen onze eenzame weg gaan. Dan valt er meteen, als de intrige duidelijk is, al niets meer te ontwikkelen of te ontdekken, en blijft de behoefte aan contrasten en keuzes, aan een spannende visie, aan een emotie, ook na de vier volgende bedrijven onbevredigd achter. En dat kan niemands bedoeling geweest zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden