Januari 2020: de stad Ariha ten zuiden van Idlib na een bombardement door het Syrische regime.

Oorlog in Syrië

Het Westen moet zich erbij neerleggen: de toekomst van Syrië ligt in de handen van Moskou

Januari 2020: de stad Ariha ten zuiden van Idlib na een bombardement door het Syrische regime.Beeld AFP

Na een ongekende escalatie van geweld in de Syrische provincie Idlib ligt er sinds maart een staakt-het-vuren op tafel. Maar daarmee is de oorlog allerminst ten einde. Hoe ziet de toekomst van Syrië eruit?

Het is een puinhoop in Syrië. Terwijl het coronavirus de wereld in een houdgreep heeft en de internationale aandacht voor de oorlog in het land verslapt, gaat het conflict alweer zijn tiende jaar in. In die tijd vielen er 116.000 burgerdoden, onder wie 22.000 kinderen. Elf miljoen mensen raakten ontheemd. Een oplossing lijkt verder weg dan ooit. Een zoveelste staakt-het-vuren dat Rusland en Turkije begin maart uitonderhandelden in de noordwestelijke provincie Idlib lijkt daar geen verandering in te gaan brengen.

Ondertussen waarschuwen de Verenigde Naties voor een van de grootste humanitaire crises van deze eeuw. Ruim een miljoen mensen in Idlib sloegen op de vlucht door het aanhoudende geweld van de afgelopen maanden. Een veilig toevluchtsoord is er niet. In het noorden houdt Turkije de grens potdicht uit angst voor een massale instroom van vluchtelingen, in het zuiden en oosten maakt het Assad-regime zijn opwachting.

Over de hoofden van die oorlogsslachtoffers dansen de strijdende partijen in Syrië een diplomatieke en militaire tango over de toekomst van het land. En dat terwijl de sleutel tot een vreedzame oplossing juist bij hen ligt. Vooralsnog lijken Rusland, Iran, Turkije en het regime geen sjoege te geven. Daarom rijst de vraag: hoe moet het verder in Syrië? En hoe komt deze oorlog ooit ten einde?

Militaire oplossing

Wie die vraag voorlegt aan het regime en zijn bondgenoten, kan eigenlijk maar één antwoord verwachten, meent Eugene Rogan, directeur van het Midden-Oosten Centrum in Oxford. “Het regime gelooft feitelijk alleen maar in een militaire oplossing in Syrië. Assad heeft geen oprechte interesse in een onderhandelde, diplomatieke oplossing.”

Het doel dat Assad voor ogen heeft, steekt hij niet onder stoelen of banken. Elke vierkante meter Syrisch grondgebied moet en zal weer onder­­ zijn gezag komen te staan.

In zekere zin is de strijd om en in Idlib volgens Rogan dan ook een kroniek van een aangekondigde dood. “Gedurende de oorlog heeft het regime consequent alle oppositiestrijders, extremisten, jihadisten en andere figuren die tegen Assad vochten in bussen naar Idlib gestuurd. Met de gedachte: opgeruimd staat netjes. Dat deed het met in het achterhoofd de gedachte dat er een tijd zou komen dat die types daar uit de weg geruimd moesten worden. Een bolwerk van antiregeringsmilities, zoals Idlib dat nu is, had het regime nooit voor ogen als eindoplossing.”

Humanitaire ramp als strategie

Die onafwendbare strijd tegen dat bastion van opstandelingen begon vorig jaar april met een offensief van het Syrische leger dat zich gesteund weet door de Russische luchtmacht en Iraanse milities op de grond. Rogan: “Het regime wil de opstandelingen simpelweg vermorzelen, ongeacht de humanitaire kosten en het menselijk leed dat daarbij komt kijken.”

Berichten over gerichte bombardementen van het regime en de Russische luchtmacht op markten, ziekenhuizen en scholen bevestigen die huiveringwekkende realiteit: de humanitaire ramp die zich in Idlib afspeelt, is niet het gevólg van de strategie van het Assad-regime, de humanitaire ramp ís de strategie.

Daarom lijkt een diplomatieke oplossing voor de oorlog in Syrië momenteel, hoe cynisch ook, ver weg. Simpelweg omdat de strijdende partijen daar geen oor naar hebben. De enige manier om via onderhandelingen tot een oplossing te komen, is als andere partijen zich in het conflict gaan mengen. “Maar die kans is nihil”, aldus Rogan. “De Verenigde Staten en Europa hebben helemaal geen zin om zich in Syrië te mengen. Die zijn te druk met hun eigen problemen.”

7 januari 2020: Assad en Poetin schudden elkaar de hand na overleg in Damascus.Beeld AFP

Die bewering is niet al te moeilijk te staven. Onder president Trump hebben de Verenigde Staten geen consistent buitenlandbeleid gevoerd in het Midden-Oosten. Zo verlieten Amerikaanse troepen oktober vorig jaar het noorden van Syrië en werd even later besloten toch een aantal manschappen achter te laten om ‘de olie te bewaken’. Ook in Afghanistan staat het Amerikaanse leger op het punt om te vertrekken, na een historische vredesdeal met de Taliban. En in maart dit jaar was daar opeens de mededeling dat de VS drie legerbases in Irak gingen verlaten om die over te dragen aan het Iraakse leger.

De Europese Unie heeft net zo goed haar eigen problemen, stelt Rogan. “De brexit is een feit en de onderhandelingen lopen nog, er verschijnen overal populistische partijen die de fundamenten van het machtsblok doen schudden en er dreigt een nieuwe migratiecrisis. Brussel gaat zich nu echt niet inzetten om een oplossing in Syrië te vinden.”

Tel er de huidige coronacrisis bij op en de Europese blinde vlek is compleet.

Geen oplossing zonder Rusland

Van wie moet een oplossing in Syrië dan wel komen? Het antwoord op die vraag is glashelder als je het aan Mathieu Boulegue van het Chatham House in Londen vraagt: Moskou. “Het lot van Syrië ligt in de handen van het Kremlin. Het Westen kijkt vanaf de zijlijn zwijgzaam toe. Iran is niet sterk genoeg en Turkije heeft te veel conflicterende belangen waar het Rusland betreft. Bovendien is Ankara ook niet bij machte om Rusland in zijn eentje te bestrijden. Die optelsom maakt dat er geen oplossing is in Syrië zonder Rusland.”

Dat Moskou aan de touwtjes trekt in Syrië bewijzen ook de recentste ontwikkelingen. Het staakt-het-vuren dat door Poetin en Erdogan werd uitonderhandeld, leunt grotendeels op de voorwaarden van het Kremlin. Zo hoefde het Syrische leger zich onder de voorwaarden van het memorandum over Idlib niet terug te trekken tot de linies die vorig jaar in de Russische badplaats Sotsji werden afgesproken door Poetin en Erdogan. In plaats daarvan werd een nieuwe ‘veiligheidscorridor’ ingesteld die dwars door het rebellengebied in Idlib loopt en de Turken een kleiner stootkussen geeft in de regio om zich te verdedigen. Over de honderdduizenden mensen die in het nauw zitten bij de Turkse grens rept het akkoord met geen woord.

Het Russisch stempel op de recentste overeenkomst over Idlib is kortom duidelijk zichtbaar. Dat is ook niet zo gek, zegt Boulegue. “Rusland heeft met afstand de beste kaarten in Syrië. In Turkije voelen ze de druk van een nieuwe vluchtelingenstroom die in de binnenlandse politiek zeer beladen is.”

Daarnaast is de Turkse economie veel afhankelijker van Rusland dan andersom. Moskou is de primaire energieleverancier van Turkije en Rusland is een grote afzetmarkt voor de Turkse handel. Alleen al in de eerste twee maanden van dit jaar verkocht Turkije voor 700 miljoen dollar aan goederen aan Rusland.

Niet veel te verliezen

Poetin en consorten kunnen in de onderhandelingen met hun Turkse collega’s daarom rustig achterover leunen. “Althans, tot op zekere hoogte”, vervolgt Boulegue. “Moskou onderhandelt op zeer pragmatische wijze. Kijk maar naar het incident in 2015 toen de Turkse luchtmacht­­ een Russische straaljager uit de lucht schoot. Iedereen dacht toen dat de onderlinge relaties tussen Ankara en Moskou onherstelbare schade was toegedaan, maar uiteindelijk liep dat met een sisser af.”

Sterker nog, de samenwerking tussen beide landen werd alleen maar groter. Economische banden werden aangehaald, militaire deals beklonken. Meermalen kwam het tot een, weliswaar fragiele, overeenkomst over een staakt-het-vuren in Syrië: in Astana in Kazachstan in 2017, twee jaar later in Sotsji en onlangs nog in Moskou.

De pragmatische onderhandelingswijze van Moskou laat zich voornamelijk verklaren doordat Rusland niet zo veel te verliezen heeft in Syrië. Er zijn officieel geen grondtroepen aanwezig waardoor er geen militairen op het slagveld sneuvelen, Rusland deelt geen grens met Syrië waardoor een vluchtelingenstroom uitblijft en Moskou heeft in vergelijking met Ankara meer vet op de botten om de strijd voort te zetten. “De situatie in Syrië is voor Rusland daarom niet echt gevaarlijk”, zegt Boulegue.

Rusland heeft er daarnaast strategisch belang bij om de strijd in Syrië voort te zetten en zich niet opeens terug te trekken of het op een compromis te gooien. Allereerst heeft Moskou een marinebasis in Tartus aan de Syrische kust en een elektronische inlichtingenbasis in het land. “Dat was in 2015 ook de reden dat het Kremlin het Assad-regime ging steunen”, meent Rogan. “Destijds had het Rusland de keuze: óf Assad te hulp schieten óf Syrië overleveren aan de oppositie die vrijwel zeker alle banden met Moskou had verbroken. Dan hadden ze vaarwel kunnen zeggen tegen de militaire bases in het land.”

Het aanzien van een wereldmacht

De belangrijkste reden om zich in Syrië te mengen, is een andere. Moskou ziet in Syrië een kans om zich weer als grootmacht te profileren. De kracht waarmee het Kremlin optreedt, past in Poetins streven om Rusland weer het aanzien van een wereldmacht te geven.

Rogan: “Zeker toen de VS halsoverkop vertrokken uit Syrië, zag Rusland zijn kans schoon om het machtsvacuüm op te vullen dat Washington achterliet. Die tactiek past het ook in andere landen toe. Kijk maar naar Libië en in feite ook elders in het Midden-Oosten. Bijna overal heeft Moskou tegenwoordig iets in de melk te brokkelen.

“Rusland probeert een soort neo-Sovjetstaat neer te zetten. Ze willen de VS vervangen als dominante macht in de regio. En dat lukt heel aardig. Daarom neemt de Arabische wereld Moskou serieuzer dan Washington. De afgelopen jaren heeft het Kremlin zich veel betrouwbaarder bewezen als partner dan het Witte Huis.”

Het geeft Poetin een royale onderhandelingspositie. Niet alleen wanneer hij om de tafel gaat met Erdogan, maar ook met Assad. “Het Syrische leger is te zwak en niet goed genoeg getraind om bijvoorbeeld een stad als Idlib in te nemen”, zegt Boulegue. “Daarvoor heeft het echt de Russische luchtmacht nodig, anders zijn ze kansloos.”

Rogan is dezelfde mening toegedaan. “Rusland is de patroon, Syrië de klant. Assad kan en gaat geen actie ondernemen zonder goedkeuring van Moskou.”

Daarom dicteert Poetin het tempo van de opmars van het Syrische leger. Steeds als het Kremlin groen licht geeft, rukken Assads troepen in Idlib een stukje op richting de Turkse grens. “Daarom is het vechten nu ook tijdelijk gestopt”, zegt Boulegue. “Rusland wilde de Turken waarschijnlijk niet verder in het harnas jagen door te snel op te rukken en daarmee de banden met Ankara te veel beschadigen.”

Grillen van Poetin

Zodoende laveert Moskou tussen Damascus enerzijds en Ankara anderzijds. Het wil de belangen van Assad en zichzelf in Syrië verdedigen én de economische en diplomatieke betrekkingen met Turkije in leven houden. Daarom gaat het Kremlin in Syrië berekenend te werk. Het zet twee stappen vooruit, om vervolgens een stap achteruit te doen. Zo houdt het Kremlin beide kampen te vriend: één plus één is drie. Boulegue: “Het wel of geen staakt-het-vuren is onderhevig aan de grillen van Poetin en in mindere mate aan die van Erdogan. Assad kan hoog en laag springen dat hij Idlib en de rest van Syrië wil heroveren, maar zonder Poetin, is dat onmogelijk.”

Een kanttekening is wel op zijn plaats. “Rusland is niet meer de Sovjet-Unie. Het heeft veel beperktere middelen dan in het verleden, zowel economisch als militair. Poetin heeft geen ijzersterke hand, maar bereikt daarmee wel het maximale politieke resultaat en de grootst mogelijke strategische invloed. Maar er zit een limiet aan. Rusland kan niet eeuwig blijven vechten of geld de regio inpompen. Het houdt ook voor Moskou ergens op.”

Toch zullen de staatshoofden in het Westen, net als Assad, zich neer moeten leggen bij een gegeven dat ze zelf als een ongemakkelijke waarheid zullen beschouwen: de toekomst van Idlib, de inwoners die er vast zitten en de rest van Syrië, liggen in de handen van Moskou. En zolang ze zelf niet in actie komen, gaat aan die situatie en het lot van miljoenen vluchtelingen niets veranderen. Met alle humanitaire catastrofes van dien.

Lees ook:

‘Ongekende humanitaire catastrofe’ in het Syrische Idlib

In de Syrische provincie Idlib ontvouwt zich een humanitaire catastrofe, zeggen hulporganisaties. Het regeringsoffensief nadert zijn climax, bijna een miljoen mensen is op drift.

Ziekte en honger slaan om zich heen in Syrische vluchtelingenkampen

In vluchtelingenkampen in de Syrische provincie Idlib voltrekt zich een humanitaire ramp. Het vorige week begonnen Turkse offensief biedt de vluchtelingen enige hoop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden