Het Westen moet vrijheid eer aan doen

De westerse wereld moet terug naar een realistischere opvatting van vrijheid. Alleen maar 'lekker doen waar je zin in hebt' volstaat niet meer. Denkers als Burke en De Tocqueville zeiden het al: Vrijheid kan niet zonder deugd.

In zijn artikel 'Nederland vervlakt, versuft en versimpelt' (Podium, 30 juli) beklaagt de Iraans-Nederlandse socioloog en publicist Shervin Nekuee 'de verrotting van de democratische idealen' in de westerse wereld. Die waren ooit een inspiratiebron 'voor de strijd voor vrijheid' elders.

Nekuee staat niet alleen. In onze tijd gaat steeds meer aandacht uit naar de schaduwzijden van een naïef vrijheidsbegrip. Het 'lekker doen waar je zin in hebt' volstaat niet meer.

Al te optimistische opvattingen over de menselijke vrijheid lijken op hun retour. Tegelijk hecht iedereen belang aan de vrijheid van onze liberale democratie. We moeten daarom de weg terug vinden naar een oudere traditie die een realistischere opvatting van vrijheid had: de traditie van belangrijke westerse denkers als Edmund Burke en Alexis de Tocqueville. Beiden hebben zich diepgaand met de problematiek van de menselijke vrijheid beziggehouden.

De Ierse staatsman Edmund Burke (1729-1797) verwierp het beroep dat de Verlichting deed op de altijd en overal geldende natuurlijke rechten van het individu. Hij stelde dat de vrijheid van de mens gepaard diende te gaan met verantwoordelijkheid, dat slechts onder een juiste invulling van 'vrij-zijn' ware vrijheid kan worden verstaan. Tegenover een 'negatieve' vrijheid die in schaamteloosheid, egoisme en willekeur kan uitmonden, stelde Burke de 'positieve' vrijheid van orde, ratio en deugd. Vrijheid was in de ogen van Burke noodzakelijk met deugd verbonden. Van ware vrijheid kan zonder deugd geen sprake zijn. Geïnspireerd door het vrijheidsbegrip van Burke stelde de 19de-eeuwse historicus Lord Acton (1834-1902) dat vrijheid niet de macht is om dingen te doen die je leuk vindt, maar het recht is om te doen wat we behoren te doen.

Ook de Franse liberaal Alexis de Tocqueville (1805-1859) benadrukte de samenhang van vrijheid en deugd: ,,Vrijheid is waarlijk iets heiligs. Er is slechts één ding wat die naam eerder toekomt: dat is de deugd. Maar wat is de deugd anders dan de vrije keus van het goede?”

Als een van de eerste Europese intellectuelen bezocht De Tocqueville het democratische Amerika en deed hierover verslag in zijn boek 'De la Démocratie en Amérique'. Een democratisering van de politiek bracht volgens De Tocqueville ook schaduwzijden met zich mee: een gevaar van vervlakking en versimpeling, een 'tirannie van de meerderheid' die ook Nekuee in zijn Podium-artikel beklaagt.

Vrijheid is volgens De Tocqueville alleen goed als zij vergezeld wordt van verantwoordelijkheid voor de gemeenschap. Zonder wijsheid en rechtvaardigheid is vrijheid zelfs een groot gevaar voor de samenleving.

Voor wie de huidige klacht over het gebrek aan gemeenschapszin serieus neemt en tegelijk vast wil houden aan het centrale idee van vrijheid, reiken bovengenoemde denkers verhelderende inzichten aan. Burke en Tocqueville stellen ons in staat na te denken over de vraag hoe de sociale orde ingericht moet zijn om de vrijheid van de mens te waarborgen. Het zou onverstandig zijn de groeiende gevoelens van onzekerheid en de klacht over de schaduwzijden van een onbegrensde uitoefening van persoonlijke vrijheid niet serieus te nemen. Een samenleving die eenzijdig de nadruk legt op 'persoonlijke ontplooiing', 'lekker doen waar je zin in hebt' en 'vrijheid-blijheid' biedt onvoldoende weerstand tegen bedreigingen die hun oorsprong vinden in een onjuist begrip van vrijheid. De kritische blik van Burke en Tocqueville kan ons behouden voor al te rooskleurige verwachtingen die voortkomen uit een al te gemakzuchtig, te eenvoudig begrepen vrijheid. Ons vrijheidsbegrip verdient dan ook correctie vanuit het inzicht dat de mens geneigd is tot het kwaad en in zijn streven naar vrijheid anderen kan benadelen. Vrijheid is immers slechts met morele zelfbeperking denkbaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden