Het Westen is niet zo beschaafd

We moeten af van het idee dat het Westen superieur is. De zogenaamde beschaving heeft ons niets gebracht dan consumentisme en individualisme. Wanneer leren we eens dat we kwetsbaar zijn en afhankelijk?

De paniek sinds de aanslagen in New York is weggeëbd. Het grote gat in de koepel van de westerse beschaving bleek slechts een klein gaatje en de rust is weergekeerd. En daarmee ook ons superioriteitsgevoel. Even hadden we de kans om in de spiegel te kijken, maar we gingen liever weer back to business as usual. De top over duurzaamheid en armoede in Johannesburg is een aanfluiting, who cares?

Hoe gruwelijk de aanslag vorig jaar ook was, vergeleken met de andere drama's die in de wereld plaatsvinden was de verontwaardiging buitenproportioneel groot. Maar wat wil je, de slachtoffers waren westerlingen en de aanslagen vonden plaats in het land van vrijheid en beschaving. Zelfs de terroristische aanslagen het jaar daarvoor op de Amerikaanse ambassades in Kenia en Tanzania (met honderden, voornamelijk zwarte slachtoffers) maakten bij lange na niet dezelfde emoties los.

Vanwege de politieke correctheid mag het dan niet hardop uitgesproken worden, maar het geloof in de aangeboren superioriteit van het Westen valt toch op veel plaatsen te beluisteren. En niet alleen in het Westen zelf. Een vriend schreef mij vorig jaar vanuit Phnom Penh: ,,Het feit dat zoveel ontwikkelde mensen zijn omgekomen in de VS vonden mijn Cambodjaanse collega's erger dan de massaslachtingen tijdens het regime van Pol Pot, waarbij zo'n anderhalf miljoen mensen omkwamen. Zij waren tenslotte 'minder of niet ontwikkeld', kortom 'niet beschaafd'.''

Mijn zwarte collega's op het Afrikaans Islamitische Zanzibar begin jaren negentig werden zelfs kwaad als ik vertelde dat Europa ook hongersnoden heeft gekend en cholera en de pest en tot begin vorige eeuw zelfs malaria. Welnee, natuurlijk was het Westen altijd ontwikkeld geweest!

Integendeel, de westerse beschaving in haar huidige vorm is juist heel jong. Tijdens de Middeleeuwen was het Westen verdeeld en stelde, volgens onze huidige normen, weinig voor. In de Arabisch wereld daarentegen bloeide volop de kunst en wetenschap. Het Arabisch was in Europa de wetenschappelijke taal. Centraal stond het verlangen naar meer inzicht in de wereld die geschapen is door God (Allah). Zo introduceerden moslims het 'meten is weten'-principe.

De oudste universiteit ter wereld is de Al-Azhar in Cairo, Egypte, en daarna komt de Qarawiyyine Universiteit in Fez, Marokko. Het vroegste voorbeeld van een modern ziekenhuis werd teruggevonden in het jaar 707 in Damascus, Syrië. Deze ziekenhuizen waren opgesplitst in verschillende afdelingen -toentertijd in Europa ongebruikelijk. Louis IX bouwde het eerste moderne ziekenhuis in Parijs, nota bene nadat hij teruggekeerd was van een kruistocht (1254-1260).

In het West-Europa na de Middeleeuwen, was er inmiddels een eenheid onstaan van religie (christendom) en taal (Frans en Latijn). Anders dan in de islamitische wereld, belette politieke verdeeldheid in het Westen het totstandkomen van een gezamenlijk bestuurlijk-administratief systeem. Dat bleek gunstig te zijn. Te veel eenheid had in het oude Egypte en China al tot immobilisme geleid en daardoor tot de ondergang. Door de politieke noodzaak van West-Europese landen om zich onderling te onderscheiden werden concurrentie en individualisme gestimuleerd. Het is dus juist de politieke verdeeldheid in Europa, en niet de eenheid, die de vorming van de huidige westerse beschaving mede heeft gevormd.

Inmiddels heeft de succesvolle chemie tussen kapitaal, techniek en wetenschap in het Westen gezorgd voor een interne dynamiek die bij elke nieuwe 'ontwikkelingsronde' steeds hechter wordt. Hierdoor wordt de economische achterstand van niet-westerse landen en hun afhankelijkheid van het Westen steeds groter. En dit versterkt dan weer het idee dat het Westen superieur zou zijn.

Wat het Westen natuurlijk zo aantrekkelijk maakt is de welvaart. Maar wereldwijde welvaart betekent nog geen wereldwijde beschaving. De valkuil zit 'm in de illusie van het westerse consumentisme. Deze belooft, heel misleidend: ultieme onafhankelijkheid en daarmee bevrijding van pijn en zorgen. Pijn vermijden is een belangrijke basis van het consumentisme. Producten worden meestal niet aangeprezen door te wijzen op de intrinsieke waarde, maar door in te spelen op de illusies van eindeloos plezier (versus angst voor onheil), eeuwige jeugd (versus angst voor dood en verval), liefde en geborgenheid (versus angst voor eenzaamheid). Er wordt impliciet gesuggereerd dat je je leven kunt controleren, dat je volkomen onafhankelijk kunt zijn, terwijl het kenmerk van liefde en geborgenheid nu juist is dat je wederkerig kwetsbaar en van anderen afhankelijk bent. Dergelijke waarden van onderlinge afhankelijkheid worden in het Westen neerbuigend gerekend tot achterlijke clantradities.

Geld maakt niet gelukkig (dat heeft het trouwens gemeen met armoede). De blindmakende geilheid van het consumentisme is echter zo dwingend dat het zich niet laat afremmen. Net als een nicotineverslaafde halen wij westerlingen alles uit de kast om elkaar en anderen te overtuigen van de superioriteit van het Westen.

Overigens is er ook iets vreemds aan de hand met het begrip moderniteit, zoals de de westerse beschaving ook wel wordt genoemd. De connotatie van het begrip modern is dat het een 'eindpunt' is, geen momentopname. Terwijl wat nu modern is, dat vijftig, honderd of driehonderd jaar terug helemaal niet was. Zeer verwarrend voor diegenen die zich dapper tot onze beschaving hebben bekeerd. Gingen wij eerst naar Afrika om de negertjes te leren zich beschaafd te kleden, tegenwoordig liggen we daar zelf het liefst in niet meer dan een string tussen onze verbrande billen op het strand, alwaar we het ondertussen weer heel ouderwets vinden dat de plaatselijke bevolking daar aanstoot aan neemt. Was voorheen kleinschalige landbouw 'uit de tijd' en waren kunstmest & bestrijdingsmiddelen 'modern', tegenwoordig is compost weer 'in' en kunstmest 'uit'.

Tot nader inzicht blijft het Westen communiceren met andere culturen en ideologieën op een manier die niet veel verschilt van de eentaligheid van Stark Trek. Dat is dom, want daarmee laten we ons leiden door ons superioriteitsgevoel in plaats van door een verlangen. In plaats van elkaar te verheerlijken of te verguisen, zou het vruchtbaarder zijn -voor iedereen- als we vaker op gelijkwaardig niveau contact met elkaar zouden maken.

Mensen zoeken in zekere zin altijd de weg van de minste psychische weerstand (de minste onlustgevoelens) en het hoogste rendement (het meeste genot). Jezelf opzettelijk in verwarring brengen door je open te stellen voor de ideologie van een andere groep (met angst voor verlies aan identiteit en superioriteit), draagt in eerste instantie niet bij aan 'genot'. Onprettige emoties leveren een tijdelijke desoriëntatie op en kosten energie. Maar het levert vaak ook onverwachte nieuwe inzichten op. Wij mensen worden nieuwsgierig als we vermoeden dat nieuwe informatie en inzichten ons innerlijk zullen verrijken. Toegeven aan dat verlangen is misschien pas écht een teken van ontwikkeling en beschaving.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden