Taal

Het werkwoord 'moest' heeft een speciale relatie met lichaamsfuncties

Het Groene Boekje (Woordenlijst Nederlandse Taal) van de Taalunie, uitgegeven door Van Dale. Beeld anp

De vorige keer had ik het over het kind dat 'een gaapje nemen' zei, en ik merkte op dat ik meteen moest denken aan lichaamsfuncties. Ik had dat niet toepasselijker zo kunnen formuleren, want het hulpwerkwoord 'moest' heeft een speciale relatie met lichaamsfuncties.

Alle echte lichaamsfuncties kun je verbinden met het hulpwerkwoord 'moeten', of het nu werkwoorden zijn ('gapen') of constructies ('een wind laten'). Dat 'moeten' benadrukt het onwillekeurige van die lichaamsfunctie. Als je zegt 'Zij moest blozen' dan druk je uit dat het blozen een lichaamsfunctie is waar zij geen bewuste controle over heeft. Zo ook bij 'ik moest zweten, boeren, braken, plassen, poepen' (ik had moeten vertellen dat ook dit stukje niet bij het ontbijt past). Hieruit volgt ook dat 'een hapje nemen' geen echte lichaamsfunctie is, want je hebt in die betekenis niet 'Ik moest een hapje nemen'.

Het hulpwerkwoord 'moeten' komt zelfstandig voor als het bijbehorende werkwoord van lichaamsfunctie in de gegeven situatie niet gepast is. Dan zeg je 'Ik moet heel erg'; iedereen weet wat je bedoelt.

In het gedicht 'De leeuwen' van K. Schippers komt de regel voor 'Doe dan de leeuwen mijne groeten, want die gaan ook maar waar zij moeten.' De verleiding is groot om hier werkwoorden van lichaamsfunctie bij te denken. Je zou 'moeten' een 'hulpwerkwoord van lichaamsfunctie' kunnen noemen, want het komt ook voor bij werkwoorden die geen strikte lichaamsfuncties vormen. Zo zei ik in het begin dat ik iets 'moest denken'. Daarmee drukte ik uit dat het denken iets onwillekeurigs had, alsof het me overkwam.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Lees hun bijdragen op trouw.nl/taal

Ook een vraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden