Het weer voorspellen met vale gieren

Kijk hoe vogels vliegen en weet wat het weer gaat doen. Vlieggedrag van vale gieren voorziet meteorologen van belangrijke informatie, laat onderzoek zien.

Gps-rugzakjes bevestigd op vogels leveren nauwkeurige gegevens over het weer. Dat blijkt uit het masteronderzoek van geo-ecoloog Jelle Treep, die aan de Universiteit van Amsterdam afstudeerde op dit onderwerp. Hij analyseerde gps-gegevens van het vlieggedrag van vale gieren in het nationaal park Grands Causses in Zuid-Frankrijk.

Aan de hand van het vlieggedrag van deze vogels kan worden geschat hoe snel lucht opstijgt in een thermiekbel en wat de windsnelheid en windrichting is. Thermiek is voor meteorologen moeilijk te meten en is nog een onzekere factor in weermodellen.

"Gieren maken gebruik van thermiekbellen om energie te sparen", verklaart Treep. "Bij het opstijgen slaan ze een paar keer met hun vleugels, daarna gebruiken ze thermiek om zonder te klapwieken in de lucht te zweven. Ze liften mee met de warme, opstijgende lucht, steeds een paar honderd tot soms wel duizend meter."

De gps-gegevens laten zien hoe snel een gier stijgt in een thermiekbel. Op het heetst van de dag is dat zo'n 4 meter per seconde. Door de zwaartekracht zakt de gier een klein beetje ten opzichte van de lucht. Op basis van de aerodynamica van de vogel schat Treep dat de lucht in een thermiekbel nog iets sneller stijgt. Met een spanwijdte van meer dan 2 meter en zijn relatief lage gewicht, lift de gier efficiënt mee. Soms blijft hij, al cirkelend, wel vier minuten in zo'n bel hangen.

Doordat thermiekbellen meebewegen met de wind, is het ook mogelijk om met behulp van de gezenderde vogels de windsnelheid en windrichting te meten. De resultaten van het masteronderzoek van Treep en collega's zijn gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Bulletin of the American Meteorological Society en als highlight opgenomen in Nature.

Treep heeft voor zijn onderzoek gebruikgemaakt van gps-gegevens van het 'UvA Bird Tracking System' (UvA-BiTS), die zijn verzameld in samenwerking met het Nederlands eScience Centrum en SURFsara. De UvA-wetenschappers hebben sinds 2008 ruim 1200 vogels van meer dan 40 soorten met gps-rugzakjes gevolgd om gegevens over het gedrag te achterhalen.

"Opvallende patronen in het vlieggedrag hangen heel vaak samen met het weer", verklaart Treep. "Tijdens regen en storm vliegen vogels niet graag. Ook zie je bijvoorbeeld dat wespendieven die over de Sahara vliegen soms enorme omwegen maken om stofstormen te ontwijken."

De windmetingen uit de gps-gegevens komen in grote lijnen overeen met die van weerstations en vormen daarop een mooie aanvulling. Treep: "Het is een voordeel dat de vogels door de lucht vliegen, precies daar waar de thermiek plaatsvindt. Een weerstation meet heel lokaal op een vaste plek, terwijl de wind in de bergen heel variabel is." Thermiek kan ook met vliegtuigjes of drones worden onderzocht, maar dat is arbeidsintensief en kost veel geld. "Hoe meer data we hebben, hoe beter we het weer in kaart kunnen brengen."

Voor zijn onderzoek heeft Treep gegevens geanalyseerd van vier gieren die gedurende één dag grote afstanden aflegden. Tijdens deze dag kwamen de vogels 79 thermiekbellen tegen, en deden zo dus 79 metingen van windsnelheid en windrichting.

Onderzoek naar de interactie tussen het weer en vogelgedrag kan in de toekomst nog meer vraagstukken oplossen, volgens de onderzoekers. Ook kunnen de gezenderde vogels van grote waarde zijn op plaatsen waar reguliere weersensoren niet of nauwelijks beschikbaar zijn, zoals in bergachtige gebieden of in de Sahara. Met de nieuwe informatie over wind en thermiek kunnen bovendien de modellen voor weervoorspellingen worden verbeterd.

Treep doet momenteel promotieonderzoek aan de Universiteit Utrecht naar de invloed van wind en thermiek op de verspreiding van plantenzaden.

Vale gieren - hier een blik op de wereld gemaakt met een op de rug bevestigde camera - brengen tot wel vier minuten door in een thermiekbel en leggen zo dagelijks grote afstanden af.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden