Het water mag weer gezien worden

De Zaan was altijd de verborgen kant van Zaanstad. Huizen en fabrieken stonden met hun rug naar de rivier. Een tocht over de Zaan maakt duidelijk wat er in tien jaar tijd veranderd is. De gemeente greep in 1989 het masterplan van Teun Koolhaas aan om de oevers allure te geven.

De tocht begint op de Hogedijk, de oude Zeedijk, de plek waar tsaar Peter de Grote zijn opleiding in de scheepsbouw genoot. Bij herinrichting van het terrein kwam een oude houten vloer van de scheepswerf tevoorschijn, en daaronder nog een en nog een. Het is het sluizengebied van de Zaan naar de Voorzaan.

In de Voorzaan ligt het Eiland. Vijf jaar geleden werd het Eiland nog gekarakteriseerd door de loodsen van houtbedrijven. Schepen voeren af en aan. Maar sinds in 1990 aan de zuidzijde van de Voorzaan de Den Uylbrug is geopend, wordt het scheepsverkeer belemmerd. De industrie verplaatste zich richting Noordzeekanaal en de stad breidde zich uit. Daar waar schepen van over de hele wereld aanmeerden, liggen nu een plezierjachthaven en een roeivereniging. Twee scheepvaartbakens herinneren nog aan de vaart op de Zaan.

Het Eiland is een gewild excursie-object. Stedenbouwkundigen en ambtenaren uit andere gemeenten vergapen zich aan de metamorfose van het industrieterrein. Aan de vaargeul liggen statige woningen, de Muzenwoningen genaamd. Ze zijn gebouwd op de ooit zwaar vervuilde kade, waarvan alleen de bomen bewaard zijn gebleven. Om de hoek staan de pierwoningen van Rudy Uytenhaak, royale vrije-sectorwoningen met privé-aanlegsteigers. Sociale woningbouw, een crèche en een horecapand sluiten de driehoek. Alle assen en dwarsverbindingen komen uit op de Zaan, zodat je overal vanaf het Eiland contact houdt met het water.

Het Zaanoeverproject had vier doelen: het wonen moest aan de oevers een kans krijgen, de bedrijfsomstandigheden moesten worden verbeterd, het industrieel erfgoed moest behouden blijven en de openbare ruimte aan de oevers moest worden uitgebreid.

Het is nu tien jaar later, deze week wordt het jubileum gevierd. Het idee dat je mooi kunt wonen langs de Zaan is aangeslagen. Aanvankelijk was de scepsis wijdverbreid. De directie van Albert Heijn was geshockeerd bij de gedachte de eigenmerkenfabriek Marvelo te moeten verhuizen om plaats te maken voor woningen. Nu moet men toegeven dat het ongeloof in de haalbaarheid van de plannen niet terecht was.

De verplaatsing van Marvelo naar de polder heeft wel wat teweeggebracht. Verffabriek Sigma is naar Amsterdam vertrokken, terwijl andere fabrieken hun uiterlijk hebben aangepast om het karakter van de Zaan te versterken. Terwijl ze in de jaren zestig en zeventig van onder tot boven werden ingepakt, worden de machinerieën nu weer uitgepakt, onder het motto: 'Laat maar zien dat er gewerkt wordt'. De stedenbouwkundigen zijn nog lang niet uitgedacht. Er zijn in totaal 37 locaties, waarop een aantal projecten is gerealiseerd, maar waarvan de uitvoering van een ander deel nog heel wat vindingrijkheid vereist.

Aan de andere kant van de sluizen liggen de Zaan 1 en de Zaan 2, die de passagiers tijdens de tweede helft van de tocht zullen vervoeren, over de Zaan en langs het terrein waar tot voor kort de Sigma verffabriek en Marvelo stonden. Het terrein ligt nog braak. Het moet een grootschalige reiniging ondergaan. Even verderop ligt de Zaanwerf waar drie woonblokken zijn gerealiseerd van de architecten Concko en Gautier. Met hun idee wonnen zij de Europese architectenprijsvraag Europan, waardoor de gemeente verplicht werd het project uit te voeren. Niet onbelangrijk, want de saneringskosten waren hoog. De gebouwen doen van een afstand denken aan bedrijfspanden.

Langs de uiterwaard, waar de woningen aan liggen, zal een steiger worden gebouwd. Over die steiger kun je straks langs het water lopen, iets wat nog bijna nergens mogelijk is langs de Zaan. Tussen de gebouwen zijn dwarsverbindingen gemaakt zodat je vanaf de weg het water ziet. Het is alsof de complexen drijven, want onder de woningen liggen parkeergarages die zijn verlicht. Ze lijken het geheel omhoog te duwen.

Voorbij de verkeersader de A8 gepasseerd zijn, ligt de Poel, een diep water waaraan het schiereiland De Hemmes is gelegen. Het eiland is zo vervuild dat woningbouw eigenlijk niet mogelijk is. Men overweegt nu, huizen op het water te bouwen. Omliggende bedrijven zijn bang dat toekomstige bewoners gaan klagen over geluids- en stankoverlast. De vervuiler moet betalen.

In Zaandijk gaat de tocht langs een pittoresk stukje Zaanoever. Aan de oostkant liggen de Zaanse Schans en een plukje Zaanse huizen, waaronder het oudste winkeltje van Albert Heijn. Ze zijn vanuit andere plaatsen in de Zaanstreek op deze oever neergezet. Op de andere oever staan de woningen van de vroegere fabrieksdirecteuren.

Achter de Zaanse Schans begint de Kalverpolder, een drassig natuurgebied met in de verte het Zaans museum. In de molens wordt nog mosterd, olie en verf gemaakt. De 700 tot 800 molens die vroeger in dit gebied stonden, zijn in tegenstelling tot wat men vaak denkt, grote vervuilers geweest. In Amsterdam bestonden strenge gildenregels. In de Zaanstreek was altijd alles mogelijk. Met de modernste technieken werd hier geëxperimenteerd.

Daar komt Wormerveer. Bovenop 'Zeepziederij de Adelaar' staat een metalen adelaar die een duikvlucht lijkt te willen maken. Het verhaal gaat dat die adelaar in de Zaan is geduikeld toen de Duitsers hem in de Tweede Wereldoorlog voor zijn brons wilden hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden