Het water lonkt

De auto is niet langer het troetelkindje, water juist wel. Diverse gemeentebesturen besluiten daarom de ooit dichtgegooide singels, grachten en vaarten weer te 'ontdempen'. De verwachtingen zijn hooggespannen: het water moet handel en toerisme bevorderen, verdwenenen flora en fauna kunnen terugkomen en het cultureel erfgoed wordt beschermd.

Gonny ten Haaft

Het was in de jaren zestig dat veel gemeentelijk bestuurders een simpele doch kostbare oplossing voor het toenemend autoverkeer vonden. Waterstromen die dwars door de stad liepen, werden dichtgemaakt, ten faveure van een weg of parkeerplaats. Dit dempen van grachten, singels en vaarten maakte meteen een einde aan de stank die het toen nog vervuilde water tot in de wijde omgeving verspreidde. Waar deze wateren vroeger nog een economische functie vervulden, lagen ze er nu toch maar nutteloos bij, zo dachten de bestuurders.

Hun hedendaagse opvolgers hebben spijt. Die vuile auto's kunnen immers beter buiten de stad in een transferium worden gestald, of onder de grond: in een garage. Verkeersaders doen bovendien de binnenstad geen goed. Bovenal dringen nieuwe inzichten op het gebied van water- en milieubeheer tot steeds meer gemeentelijke burelen door. ,,We beseffen nu dat we water van hoge kwaliteit hebben weggestopt onder de grond'', vertelt H. Kuipers van de gemeente Apeldoorn. ,,Wij gaan daarom de Grift, die dwars door de stad stroomde, weer aan de oppervlakte brengen.''

Uitgerekend de waterstroom die Apeldoorn deed ontstaan en groeien, verdween de laatste decennia ondergronds. De Grift maakte eeuwenlang onderdeel uit van een groot en uniek watersysteem op de Veluwe. Het laag gelegen Apeldoorn grenst aan een hoger gelegen Veluwse stuwwal, waarin vele waterstroompjes zich verzamelen. ,,Lang geleden realiseerde men zich dat dit schone water goed kon worden benut. Door op verschillende plaatsen een keep in die bult te maken -in de stuwwal staat het water onder druk- kwam het er vanzelf uit. In de Grift kwamen al die stroompjes samen en omdat de kwaliteit van het water zo goed was, vestigden zich daar al snel talloze wasserijen, watermolens en bedrijven.''

De Grift mondde uit in de IJssel, zodat een langgerekt open watersysteem én een bloeiend gebied vol handel en nijverheid ontstond. Vooral in de tweede helft van de vorige eeuw raakte diezelfde handel en nijverheid in verval, zodat ook de Grift zijn waarde en aantrekkelijkheid verloor. Kuipers: ,,Omdat de Grift grotendeels kunstmatig was, werd het systeem geleidelijk niet meer onderhouden. In steeds meer stukken werden rioolpijpen aangelegd, waardoor het oorspronkelijke stelsel werd aangetast. Zelfs zes jaar geleden zijn nog enkele takken gedempt.''

Pas vier jaar geleden kwamen het waterschap en de gemeente tot inkeer. Waarom hakte Apeldoorn de wortels van zijn bestaan door? Na een haalbaarheidsonderzoek besloot de gemeente tak voor tak aan de oppervlakte terug te brengen, te beginnen met het ,,meest zichtbare stuk'' door het centrum. ,,Oud Apeldoorners zullen het herkennen'', blikt Kuipers vooruit. ,,Hiér stroomt de Grift! De binnenstad wordt hiermee aantrekkelijk en zeldzame flora en fauna -zoals de beekprik, een vis die hier bijna uitgestorven is-krijgen een kans te overleven. De mentaliteit slaat om: ook watermolens zullen in ere worden hersteld.''

Ook Wageningen is de afgelopen jaren tot een andere visie op waterbeheer gekomen. Een oude watergang die vroeger de stadsgracht met het binnenveld (een belangrijk kwelgebied) verbond, werd in de jaren zestig ten gunste van een brede autoweg -de Rooseveltweg- gedempt. Omdat de aanvoer van de stadsgracht daarmee werd afgesneden, gebruikte de gemeente grondwater om deze gracht toch te kunnen voeden. ,,De provincie maande ons dat niet langer te doen'', licht B. Breedveld van de gemeente toe. ,,Grondwater mag niet voor zo'n laagwaardig doel worden gebruikt.''

Bewoners uit de buurt signaleerden tegelijkertijd dat de Rooseveltweg nooit de belangrijke verkeersader is geworden die het toenmalige bestuur voor ogen had. ,,Ons plan is nu om de oude watergang terug te brengen en aan weerszijden twee rijstroken te behouden'', vertelt Breedveld. ,,De weg hoeft niet zo breed te zijn als ie nu is.''

Ook in Assen, Amsterdam, Delft, Rotterdam, Leiden, Breda en Drachten gingen stemmen op oude waterstromen in ere te herstellen. Breda besloot de historische haven, nu een grote parkeergarage, te ontdempen en de rivier de Mark in de binnenstad te laten terugkeren. De 'nieuwe' haven wordt zo verbonden met een singel waarlangs nu nog veel lelijke gebouwen staan. Ook dat gebied krijgt een grondige opknapbeurt, waarmee de bijna 750 jaar oude stad haar charmes wil vergroten.

Vooral in Drachten hebben de plannen om te ontdempen op veel verzet gestuit. Toch zet de gemeente haar besluit door. Het gaat om de Drachtstervaart, die in 1964 werd dichtgegooid omdat dit kanaal zijn functie als turfroute naar het westen had verloren. Vooral oudere bewoners moeten er niet aan denken dat hun oude stinkvaart terugkomt. ,,Oude Drachtenaren herinneren zich de vaart als een open riool'', toont F. Dijkstra van Drachten zijn begrip. ,,Maar de nieuwe vaart zal niet gaan stinken, er is veel meer aandacht voor schoon water.''

Drachten hoopt hiermee een toeristische trekpleister te kunnen worden. Omdat de Drachter binnenstad geen open vaarverbinding meer heeft met de Friese meren, krijgen de hotels, winkels en culturele voorzieningen weinig klanten 'van buiten'. Ook het asfalt dat in de plaats kwam van de oude vaart, is bepaald geen lokkertje. ,,Het kostte toen veel geld om de vaart dicht te gooien'', weet Dijkstra. ,,Met hetzelfde enthousiasme waarmee we de vaart in 1964 hebben gedempt, maken we 'm nu weer open.''

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden