Het water komt, dus Venetië smacht naar zijn dam

Zo moet het MOSE-project eruit gaan zien. Beeld National Geographic

Al meer dan 15 jaar bouwt Venetië aan zijn eigen waterkering om de stad te beschermen tegen de jaarlijkse vloed van zout water. Na vertraging door een corruptieschandaal lijkt de oplevering nu te naderen. Maar of de Venetianen hun laarzen binnenkort in de kast kunnen laten staan?

Mauro Tagliapietra heeft het ijzeren schot waarmee hij de ingang van zijn kapperszaak kan afsluiten altijd paraat. En de vier muren van de winkel heeft hij tot kniehoogte met beige marmeren platen bedekt. Want zijn mannenkapperszaak zit aan de Cannaregiokade, een van de laagst gelegen delen van Venetië.

“Het water komt hier in de herfst en winter wel een keer of vijf naar binnen”, zegt Tagliapietra terwijl hij boven het hoofd van een klant zijn schaar in de aanslag houdt. “Als het water tot 1.10 meter stijgt, is het bij mij raak. Het zoute water stroomt dan mijn zaak in – door de deur, door de muren, soms ook uit de wc pot – en er staat hier dan tien centimeter water. Een app en een sirene van de gemeente waarschuwen me, waardoor ik tijd heb om deze twee kappersstoelen op hoge houten kisten te zetten. Daarna wacht ik tot het water na een paar uur weer zakt.”

Tagliapietra, die vanuit zijn zaak al 35 jaar uitkijkt op het kanaal met lieflijk lichtgele en lichtrode panden met groene luiken voor de ramen, went nooit aan het acqua alta. Hij vindt het hoge water smerig. “Het stinkt. Onze riolering komt regelrecht in het kanaal uit.” En – niet onbelangrijk – het kost hem geld. “Ik verlies iedere keer een dagomzet.”

Ratten

Een paar passen verder zit Sara Marchi in haar makelaarskantoortje achter haar houten bureau. De vloer van haar piepkleine zaakje ligt iets hoger dan die van de kapper. “Hier komt het water binnen bij hoog water van 1.30 meter. Dan moet ik dit kleed weghalen.” De tengere vrouw wijst naar haar voeten en dan naar het okergele fluwelen bankje voor de klanten. “Die til ik op en zet ik op mijn bureau.” Ze trekt er een vies gezicht bij. “In het water zwemmen ratten, die brengen ziektes over.” Wat haar betreft kan de mobiele dam die in de lagune wordt gebouwd om het hoge water tegen te houden niet snel genoeg af zijn. “Ik ben die overstromingen zat. Waar blijft die dam? We wachten en wachten.”

Wachten op de dam, dat doen vijftigduizend Venetianen met haar, en al lang ook. De waterkering van hun stad is al tientallen jaren onderwerp van gesprek. Dat begon na november 1966, toen het water in de lagune wel 1.94 meter steeg. Venetië ligt ongeveer een meter boven zeeniveau en dus kwamen grote delen ervan bijna een meter onder water te staan. Zo bar hadden ze het nog nooit meegemaakt. Vooral het San Marcoplein met de sprookjesachtige San Marco Basiliek – uit de elfde eeuw en met een vloer van kleurige mozaïeken – hadden zwaar te lijden; ze bevinden zich op het laagste punt van Venetië. De dramatische vloed leidde tot een hele lange discussie tussen politici, ingenieurs en architecten over de vraag: hoe kan deze adembenemende stad, die is gebouwd op een groep eilanden in de lagune, het beste worden beschermd tegen het rijzende water?

Het antwoord van de Italianen was Mose – dat staat voor Modulo Sperimentale Elettromeccanico (Experimentele Elektromechanische Module). In de jaren zeventig, tachtig en negentig van de vorige eeuw werd er over gepraat, nagedacht, gedebatteerd. Er werden tekeningen gemaakt en veranderd, berekeningen gemaakt en aangepast, testen gedaan. In 2003 was het moment daar: de eerste steen van Mose werd gelegd. De Italianen begonnen aan hun allergrootste bouwwerk ooit.

En dat werd tijd, want het fragiele Venetië is in de loop der decennia centimeters gezakt terwijl de zee door de opwarming van de aarde juist is gestegen. Het probleem wordt dus steeds groter; het San Marcoplein staat net als de zaken van kapper Tagliapietra en makelaar Marchi vaker blank. Afgelopen oktober kreeg de stad opnieuw een extreme hoeveelheid zout water over zich heen toen dat naar 1.56 meter steeg. De vloer van de basiliek liep onder, het zout vrat er aan het marmer en maakte de mozaïeken in een paar uur tijd twintig jaar ouder. Makelaar Sara Marchi laat op haar telefoon een fimpje zien. Daarop waadt ze op de kade van het Cannaregio kanaal door water dat tot aan haar liezen komt en roept ze: “Terribile!”, verschrikkelijk!

Toeristen staan tot aan hun knieën in het water op het San Marcoplein. Beeld Getty Images

Italiaanse kwaal

Wie zestien jaar na die eerste steen van de Mose bij het San Marcoplein in een bootje stapt en de paar kilometer naar de smalle strook land tussen de lagune en de Adriatische Zee vaart, ziet heel weinig van de waterkering. Op deze grijze dag in januari, waarop de kou in de wangen bijt, vallen de grijze bouwwerken van een paar meter hoog in de grijze golven nauwelijks op. De gigantische waterkering wordt bijna helemaal onder water gebouwd. In de smalle streep land zitten drie openingen. Daar zijn 27 enorme caissons van gewapend beton op de bodem geplaatst. In die betonnen bakken rusten momenteel 73 stalen schotten – de laatste 5 ontbreken nog. De holle schotten, zo’n twintig meter hoog en knalgeel geverfd, zitten met stalen scharnieren aan de betonnen caissons vast. Wanneer er een vloed van 1.10 meter of hoger wordt verwacht, zal het water met lucht uit de schotten worden geperst waardoor ze omhoog komen en de drie stroomgeulen afsluiten. Dan ontstaat een mobiele dam met een totale lengte van ruim anderhalve kilometer – iets wat nog nooit ook maar ergens ter wereld is vertoond.

In de lange gang van een van de betonnen caissons, op twaalf meter diepte, zijn vandaag maar een paar technici in oranje hesjes en met gele helmen op aan het werk. Ze doen het kalm aan want de bouw van Mose staat op een laag pitje. Dat is al zo sinds-ie in 2014 last kreeg van een hardnekkige Italiaanse kwaal: het consortium van bedrijven dat de dam bouwt, bleek buitengewoon kwistig met steekpenningen. En de politici die het destijds voor het zeggen hadden – de burgemeester van Venetië en de hoogste bestuurder van het gewest Veneto – bleken zeer inhalig en corrupt. Vijfendertig mensen werden gearresteerd.

Van de omvang van de corruptie stonden zelfs de Italianen te kijken: er was voor tientallen miljoenen aan smeergeld betaald. Het schandaal was een klap voor de Venetianen, en ook voor de toenmalige regering van Matteo Renzi. Die had gepland om de dam in de zomer van 2018 te openen. Dat feestje viel in het water. De hele toplaag van het consortium moest worden vervangen, er moesten nieuwe aanbestedingen worden gedaan, waar de speciale anti-corruptie-organisatie in Rome overheen moest gaan, en nieuwe bedrijven moesten in het consortium worden ingevoegd. Dat alles heeft voor veel vertraging gezorgd.

“Daarbij komt dat we hier in de lagune te maken hebben met ingewikkelde en onvoorspelbare stromingen en weersomstandigheden. Ook lastig is de coördinatie van de bijna vijftig verschillende bedrijven, die niet op het zelfde moment op dezelfde plek bezig moeten zijn en die niet allemaal even efficiënt zijn”, zegt Roberto Linetti, die nu namens het ministerie van infrastuctuur de leiding over het project heeft. Linetti heeft de officiële opening van de waterkering in zijn agenda gezet: eind 2021 is het zover. “Dat kunnen en moeten we halen. 94 procent van al het werk is voltooid.”

Ondertussen zijn de kosten van Mose enorm uit de hand gelopen: van de aanvankelijk geraamde 1.6 miljard euro zijn ze opgelopen naar maar liefst 5.5 miljard.

Twijfels

In de kapperszaak van Mauro Tagliapietra zijn ze sceptisch over de deadline van Linetti. “Er is al zo vaak een jaar genoemd”, zegt een klant die op een scheerbeurt zit te wachten. En als het dan eindelijk zo ver is, moet hij nog zien of de waterkering wel goed werkt. Bij een recente test ging een aantal schotten niet meer omlaag omdat er zand, puin en schelpdieren tussen de scharnieren en de schotten waren gekomen, weet hij. “Dat heb je in onze lagune: steek er een stuk ijzer in en na twee uur zit het vol mosselen.”

Kapper Tagliapietra heeft opgevangen dat het hele bouwwerk al in de zandbodem aan het wegzakken is, en dat er een catastrofe kan plaatsvinden als het het tij erg hoog is en er veel wind staat en het ook nog eens hard regent en één van de schotten niet omhoog komt. “Dan wordt de druk van het water op dat ene gat in de dam zó groot dat het hele bouwwerk – beng! – uit elkaar kan spatten. Dan krijgen we hier een tsunami”, zegt hij op serieuze toon.

Twijfels over de werking van de peperdure en gigantische waterkering zijn er ook bij experts. Lidia Fersuoch van Italia Nostra, een landelijke vereniging die zich inzet voor de bescherming van erfgoed, heeft met een aantal van hen gesproken. De Venetiaanse publiceerde er een boekje over waarin ze schrijft: “Mose zal de stad voor honderd jaar dienen als het goed gaat, voor een veel kortere tijd als de zeespiegel zal stijgen, en helemaal niet als-ie mislukt.”

Mislukken? Kan het werkelijk zo zijn dat Mose het niet zal doen? “Absoluut”, antwoordt Fersuoch achter een cappuccino in een koffiebar bij de Rialtobrug. “Zeewater is erg agressief. De stalen scharnieren hebben nu al last van corrosie. Ze zijn bovendien gelast en niet uit één stuk gemaakt. Onafhankelijke ingenieurs vertellen me dat ze daardoor bij een stevige storm kunnen breken.”

Roberto Linetti erkent dat het staal eerder dan voorzien te lijden heeft onder corrosie en zegt dat er nog steeds onderzoek wordt gedaan naar het functioneren van de dam. Of de waterkering effectief zal zijn, kan hij niet met zekerheid zeggen: “Ik geloof dat Mose zal werken. De 78 schotten zullen het hoge water afdoende tegenhouden. In de toekomst zullen we zien hoe het klimaat zich ontwikkelt, hoe hard de zee stijgt, hoe vaak er hoogwater zal zijn en of Mose, wellicht met nieuwe technieken, daaraan moet en kan worden aangepast.”

Kapper Tagliapietra is ondanks de onheilsvoorspellingen, die over de bruggen en door de steegjes van deze schitterende stad van mond tot mond gaan, erg benieuwd naar de waterkering. Op de dag dat die officieel wordt geopend, wil hij daar bij zijn. “Natuurlijk ga ik dan kijken”, zegt hij, om er na een korte stilte aan toe te voegen: “En ook bidden”.

Aqua Alta

Wanneer er langere tijd een harde ­Sirocco (wind uit het zuidoosten) staat, verplaatst die massa’s zeewater in de Adriatische Zee naar het noorden, waar de lagune van Venetië ligt. In combinatie met een lagedrukgebied kunnen de Venetianen dan last krijgen van hoogwater (aqua alta).

Het water in de lagune en in alle kanalen stijgt dan langzaam en overspoelt de lager gelegen stadsdelen. Dat duurt een paar uur. Het is in feite een extreme vloed van de Adriatische Zee. Extreem laag tij komt ook voor.

Bijna heel Venetië ligt één meter boven zeeniveau. Bij hoogwater van 1.10 meter komt het water in 12 procent van Venetië tot aan de enkels. Bij hoogwater van 1.20 meter gaat het om 28 procent van de stad en bij hoogwater van 1.40 meter moeten de regenlaarzen in 59 procent van de stad aan.

Het is de bedoeling dat Mose in werking treedt bij hoog water van 1.10m en meer. Dat komt nu ongeveer vier keer per jaar voor.

Lees ook:

Burgemeester Venetië verdacht van corruptie

De burgemeester van Venetië, Georgio Orsoni, wordt verdacht van afpersing, omkoping en witwassen in het kader van een langlopend dijkenproject rond de stad.

Opblaasbare dammen moeten Venetië redden

Al in 2003 zei de Italiaanse regering ja tegen het project Mose. Premier Berlusconi gooide symbolisch de eerste steen in de lagune.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden