’Het was al jaren duidelijk dat het misging bij Fortis’

Wellink (l), Balkenende en Bos op 3 oktober 2008. De Nederlandse overheid maakte bekend eigenaar te worden van Fortis Nederland. (FOTO ANP ) Beeld Phil Nijhuis
Wellink (l), Balkenende en Bos op 3 oktober 2008. De Nederlandse overheid maakte bekend eigenaar te worden van Fortis Nederland. (FOTO ANP )Beeld Phil Nijhuis

In ’De Kloof’ reconstrueert journalist Piet Depuydt de ondergang van Fortis. Zijn oordeel in het boek, dat vandaag verschijnt, is helder: „Je kan achteraf moeilijk zeggen dat het ingrijpen van de Belgische en Nederlandse overheden een geslaagde operatie is geweest”.

Hoe komt het dat Nederland en België bij de redding van de grensoverschrijdende bank Fortis/ABN Amro met de messen getrokken tegenover elkaar kwamen te staan? Het is een van de vragen die journalist Piet Depuydt, die zelf voor NRC Handelsblad verslag deed van de teloorgang van het concern, bleef fascineren. „Hoe komt het dat men elkaar op het meest kritieke moment niet begrijpt en, zelfs erger dan dat, elkaar wantrouwt en er niet in slaagt gezamenlijk een beslissing te nemen?”

Op zoek naar antwoorden verdiepte hij zich in de details van wat zich heeft afgespeeld en schreef er een boek over: ’De Kloof’, dat vandaag verschijnt. Zijn oordeel: „Je kan achteraf moeilijk zeggen dat het ingrijpen van de overheden een geslaagde operatie is geweest. Beiden hebben enorm veel verloren.”

Het is deze week twee jaar geleden dat het Fortis-concern ophield te bestaan. Met de nationalisatie van ABN Amro en de Nederlandse delen van het bedrijf kwam een einde aan een kwarteeuw Nederlands-Belgische samenwerking op het gebied van bankieren en verzekeren. De ondergang van Fortis leidde ertoe dat de Nederlandse en Belgische regering recht tegenover elkaar kwamen te staan in een poging te redden wat er te redden viel. Nog altijd lopen er rechtszaken van gedupeerde beleggers tegen de overheden die met het ingrijpen een faillissement voorkwamen maar de aandeelhouders naar hun geld lieten fluiten. En tegen voormalige bestuurders die beschuldigd worden van het achterhouden van informatie in de aanloop naar de ondergang.

Depuydt maakt de schade op na het ingrijpen van de twee overheden. „Aan Nederlandse kant is er een gigantisch kostbare operatie gestart om ABN Amro en het Nederlandse deel van Fortis samen te voegen, met een groot verlies aan arbeidsplaatsen en nauwelijks uitzicht voor de overheid om zijn kosten terug te verdienen. Aan Belgische zijde is een economisch beslissingscentrum verdampt, met minder mogelijkheden voor werkgelegenheid in de sector en een gebrek aan financiële expertise om in de toekomst nog stappen te kunnen zetten. Er is bovendien een Franse speler (BNP Paribas, jk) binnengekomen op de Beneluxmarkt, de lachende derde bij wijze van spreken, die een directe concurrent is geworden van Nederlandse spelers als Rabobank en ING, en van Belgische bedrijven zoals Dexia en KBC.”

Anderhalf jaar lang werkte Depuydt aan ’De Kloof’, op basis van tientallen interviews met direct betrokkenen, notulen van vergaderingen van de directie en de raad van commissarissen, e-mails en persoonlijke notities van betrokkenen. Vanuit het perspectief van de alwetende verteller lijkt de opzet van het boek daarmee sterk op die andere bestseller over ABN Amro: De Prooi. Het boek omspant de 25-jarige geschiedenis van Fortis. Vanaf het moment dat Maurice Lippens in 1983 topman wordt bij de Belgische verzekeraar AG, via de fusie met het Nederlandse Amev in 1990, om uit te komen bij de strijd rond ABN Amro en de ondergang van Fortis.

De ondertitel van het boek – ’hoe de breuk tussen Belgen en Nederlanders Fortis fataal werd’ – lijkt het onvermijdelijke lot al goed weer te geven. Depuydt: „Vanaf het ontstaan van Fortis in 1990 is er sprake van een cultuurkloof in het bedrijf tussen de Nederlandse en Belgische bloedgroep. Die kloof, die voornamelijk speelt aan de top van het bedrijf, groeit vanaf 1998 langzaam uit tot een machtsstrijd.” In dat jaar, door de overname van de Belgische Generale Bank, helt de balans binnen de groep over naar België.

Die verschuiving zorgt ervoor dat ook het hoofdtoezicht op Fortis naar Brussel verplaatst. In de jaren daarna komen volgens Depuydt de Nederlandse en Belgische toezichthouders steeds meer tegenover elkaar te staan. „Het culturele spanningsveld binnen de groep slaat vanaf 2000 over op de toezichthouders, en dat wordt vanaf 2005 steeds sterker. De Nederlandsche Bank komt meer en meer tot de conclusie dat er dingen binnen de groep gebeuren waar het geen vat op heeft. Aan Belgische zijde leeft het gevoel van: de Nederlanders vertrouwen ons niet, maar wij gaan tonen dat we het wel kunnen. Zo ontstaat een vorm van spontane censuur om verontrustende informatie niet zomaar te berde te brengen bij de andere toezichthouder.”

Toch krijgt DNB al signalen dat er zaken niet goed gaan binnen de groep, laat Depuydt zien in zijn boek. In 2005 vraagt Annemieke Roobeek, net afgezwaaid als commissaris bij Fortis, een gesprek met Nout Wellink en wijst op misstanden in het bestuur van de groep. „Dat een oud-commissaris op eigen initiatief naar de toezichthouder stapt is al uitzonderlijk. Zij vertelt hem over de wijze waarop de winstbijdragen van de Nederlandse tak worden verrekend, het vertrek van talentvolle medewerkers aan Nederlandse kant en de benoemingspolitiek binnen het bedrijf. Wellink ziet dat er dingen misgaan, terwijl hij vlak daarvoor nog samen met de Belgische toezichthouder Fortis gescreend heeft waar een goed cijfer uitkwam.”

In 2007, als DNB en het ministerie van financiën toestemming moeten geven voor de overname van ABN Amro, zijn er opnieuw signalen dat het bij Fortis niet goed gaat. „Er werd 900 miljoen euro uit de technische reserves van de Nederlandse verzekeringstak gehaald om het dividend te kunnen betalen. In april stelde financieel directeur Gilbert Mittler nog voor het dividend te schrappen, maar dat is meteen van tafel verdwenen. De topman van Nederlandse verzekeringen, Jos Baeten, heeft daarop gebeld met divisiedirecteur Rudi Kleijwegt van DNB, en verzocht dit te blokkeren.” Dat gebeurt niet. Fortis maakt er ook geen melding van in zijn publieke informatie, terwijl het concern plannen maakt voor een aandelenemissie van ruim 13 miljard euro.

In de eerste week van augustus 2007 gaat het weer mis. De Europese Centrale Bank doet een enorme injectie in de geldmarkt om het sluimerende wantrouwen tussen banken te sussen. „Fortis was één van de partijen die daar gebruik van maakte. Het concern had en structureel financieringstekort van 70 miljard euro – tien procent van de totale balans. Dat is binnen Fortis lang verborgen geweest voor de raad van commissarissen. Pas in april 2008 is dat ten volle aangemerkt als een probleem dat moest worden opgelost.”

Het waren voor DNB en het ministerie van financiën geen aanleidingen om het verlenen van de verklaring van geen bezwaar voor de overname van ABN Amro, afgegeven in september 2007, te weigeren of uit te stellen. Onterecht, stelt Depuydt. „Op zijn minst had dit tot uitstel moeten leiden, of opgenomen moeten worden in de expliciete voorwaarden. Maar Wellink had het gevoel dat hij op een muur stuitte in Den Haag, bij Balkenende en Bos. Politiek lag dit gevoelig. De visie van Bos: wij grijpen niet pro-actief in in de markt. Pas later kwam er een kentering in de publieke opinie, dat je wel degelijk kan ingrijpen.”

Uiteindelijk grijpen de overheden in bij Fortis, maar pas als het echt niet anders meer kan. Het wantrouwen dat al heerst binnen de groep en tussen de toezichthouders, slaat volgens Depuydt over op de betrokken ministers – die hun informatie moeten krijgen van de toezichthouders. Treffend is dat tijdens het laatste weekeinde van september 2008, als de Belgische, Nederlandse en Luxemburgse overheden Fortis met kapitaalinjecties proberen overeind te houden, de Nederlandse delegatie pas zondag om 17.00 uur aan de onderhandelingstafel verschijnt. „Onvergeeflijk”, zegt Depuydt. „De reddingsoperatie loopt dan al sinds vrijdagavond. Als je weet dat er over jouw lot beslist wordt op een andere plaats, dan moet je desnoods de achterdeur forceren en binnenbreken aan de onderhandelingstafel.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden