Het wantrouwen verslaan

pers | In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag. Kunnen media hun rol als waakhond nog vervullen als ze door politici en kiezers niet meer serieus worden genomen?

Traditionele media zijn voor politici als Trump en Wilders een voortdurend mikpunt van spot en hoon. President Trump snoeit journalisten de mond als hun vragen of verhalen hem niet aanstaan, Wilders reageert zelden of nooit op uitnodigingen voor interviews. Nieuwe partijen als Denk profileren zich met hun afkeer van 'de media' en beginnen hun eigen kanaal.


Kunnen journalistieke media de politiek nog wel op een geloofwaardige manier volgen?


Robin van den Akker, docent filosofie aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit: "Nee, enkel de feiten brengen en dan veronderstellen dat dit genoeg is om mensen aan het denken te zetten, is niet meer voldoende. Media moeten naast hun werk als controleurs en onderzoekers ook stelling durven nemen."


Paul Teule, filosoof en econoom, docent politieke economie aan de Universiteit van Amsterdam: "Dat lijkt me een verkeerd advies. Juist wanneer politici en opiniemakers steeds meer lijken weg te komen met leugens, moeten traditionele media de waakhonden zijn van de waarheid en zich vastbijten in de machthebbers die liegen. Als ze al stelling moeten nemen, dan is dat voor hun taak om voorstellen en beleid zo goed mogelijk te toetsen. Journalisten hoeven geen rare ideologische sprongen te gaan maken, maar moeten juist gaan staan voor het belang van objectiviteit en neutraliteit, staan voor hun methode van zo sec mogelijk de feiten presenteren, verantwoord brongebruik, hoor en wederhoor. Terug naar hun core business, hun oorsprong."


Van den Akker: "Maar is dat wel hun oorsprong? Moderne media zijn van oorsprong bij uitstek ideologisch, dat wordt vaak vergeten. Toen de massamedia opkwamen, in de tweede helft van de negentiende eeuw, ging hun groei gelijk op met die van politieke partijen. Beide negentiende-eeuwse instituties richtten zich aanvankelijk op het bereiken en vormen van hun eigen achterban. Een krant voor katholieke arbeiders, eentje voor liberale werkgevers. Daarin las je niet per se de waarheid die voorbijging aan dat wat in je eigen straatje paste. Of wat in je eigen partij bon ton was.


"Noties als objectiviteit en neutraliteit werden pas belangrijk toen media commerciëler gingen werken, mainstream werden, op basis van advertentie-inkomsten. Tot die tijd waren journalisten partizanen. Pas als je een zo groot mogelijk (advertentie)publiek wilt bereiken, moet je kiezen voor een postideologisch standpunt. Vanaf de jaren zestig raakte de band met de ideologische oorsprong steeds verder verloren. Dit viel in Nederland ook nog eens samen met de ontzuiling.


"Met politieke partijen is vanaf de jaren zestig iets vergelijkbaars gebeurd. Langzaam maar zeker maakten met name de linkse partijen zich los van hun ideologische oorsprong. Waarom zou je nog alleen voor de arbeiders strijden, die bestonden zogenaamd niet eens meer. Een groter publiek lag voor het grijpen. Na de val van de Muur werd politiek gedepolitiseerd. Politiek werd een soort fact-based management. Zoals de kwaliteitsdagbladen nauwelijks meer van elkaar verschilden, werden ook de verschillen tussen de oude, grote politieke partijen steeds kleiner. En precies dat business-model van 'mainstream-media' en 'middenpartijen' is nu volledig uitgewerkt. Je kunt geen massa meer achter je krijgen met een op feiten en rekensommen gebaseerd verhaal dat voorbijgaat aan ideologie. Dat is precies waar de populisten zich mee onderscheiden. Zij bedienen zich van sociale media, waarin objectiviteit en neutraliteit er weinig toe doen."


Teule: "Ik zou de politiek en de media in dit opzicht toch scheiden. Voor de politiek is een gebrek aan ideologische bevlogenheid inderdaad een probleem, maar bij de media lijkt het me een gevolg van voortschrijdend inzicht en professionalisering.


"Ik zie in een tijd van alternative facts geen enkele reden voor journalisten om hun methodes te veranderen. Wat waarheid is, moge voor filosofen een lastige vraag zijn, maar journalisten hoeven er niet zo moeilijk over te doen. Het is hard werken, maar uiteindelijk kom je altijd dichter bij de waarheid, juist als je onwaarheden ontmaskert. De reeks onthullingen rond de Teeven-deal is er een uitstekend voorbeeld van. Je ziet daaraan dat de journalistiek nog wel degelijk als waakhond van de democratie functioneert. Door het vasthoudende onderzoek van enkele journalisten zijn er uiteindelijk bewindspersonen opgestapt. Hun leugens hebben dus consequenties gehad.


"Er hoeft ook niet extra voorzichtig te worden gedaan tegen populisten. Wie onuitvoerbare voorstellen doet, ongeloofwaardig is vanwege inconsistenties tussen leer en leven, of wie gewoon ronduit staat te liegen, dient als zodanig te worden aangepakt en gediskwalificeerd. Hoewel uiteindelijk alleen de kiezer bepaalt wanneer een politicus 'af' is."


Van den Akker: "Het punt is, dat deze vorm van koele, fact based journalistiek, nu wordt ingehaald door de realiteit. En die realiteit heet populisme en sociale media. Dat is een match made in heaven. Ze gaan beide over simplificaties, clicks, snelheid, persoonlijke aanvallen en je eigen publiek aanspreken zonder filter. Daar hebben de traditionele partijen en nieuwsmedia geen antwoord op. Je kan hoor- en wederhoor toepassen zoveel je wilt, maar bepaalde groepen willen er überhaupt niets van horen. Als je dit ziet als een virus, is het enige wat werkt: een antivirus, een vaccinatie met een lichtere variant. Traditionele media moeten zelf weer een beetje populistisch worden. Niet door de feiten te verdraaien, maar wel door ze in een ander, eigen narratief te plaatsen. Ongeveer zoals ze ooit deden."


Teule: "Juist vanwege dat gelukkige huwelijk tussen sociale media en populisme moeten de 'ouderwetse media' hun hoofd koel houden ter bescherming van het unieke systeem dat we hebben: een rechtsstaat met democratische instituties waaronder onafhankelijke, betrouwbare media, die afstand en neutraliteit bewaren. Net als rechters en wetenschappers.


"En ten aanzien van de hoop op bepaalde inhoudelijke wendingen, zou ik zeggen: we moeten erop vertrouwen dat de beste strategieën vanzelf de meeste geloofwaardigheid krijgen, puur doordat ze het beste antwoord bieden op de problemen van deze wereld. Als je dit zou gaan forceren door de 'juiste' feiten op te dienen met een soort ideologisch sausje, dan werkt dat alleen maar averechts."


Marc van Dijk

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden