Het wandelende gevaar

De Somaliër Fuad is deze week opnieuw op straat gezet, wandelt wellicht tussen het publiek. En dat terwijl hij een gevaar is voorzichzelf en voor anderen als hij zijn pillen niet slikt. Geen enkele instantie wil de handen aan hem branden. Het verhaal van een levende tijdbom die ieder moment kan afgaan.

De 28-jarige Fuad is een wandelende tijdbom. Zolang de Somalische asielzoeker braaf zijn medicijnen slikt, is er weinig aan de hand. Gevaarlijk wordt het als hij door zijn pillenvoorraad heen raakt en de kans op nieuwe angst- en geweldpsychosen reëel wordt. Dan vormt hij een gevaar voor zichzelf, maar vooral voor zijn omgeving. De overheid wentelt het probleem af op de samenleving, vindt zijn advocate. ,,Ik vrees dat justitie niets heeft geleerd van Kollum''.

Begin 1995 besluit Fuad, moe van en bevreesd voor het oorlogsgeweld in zijn vaderland, te vluchten. Sinds 11 maart van dat jaar is hij in Nederland. De Somaliër vraagt hier asiel, maar krijgt van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) al vrij snel te horen dat hij niet voor een verblijfsvergunning in aanmerking komt. Zijn verzoek wordt 'kennelijk ongegrond' verklaard. De ambtenaar is niet onder de indruk van zijn vluchtverhaal.

Fuad had de immigratiedienst verteld dat een rivaliserende clan een aanslag had gepleegd op zijn huis in het noorden van Somalië. Kan wel zo zijn, vindt de IND, maar die aanslag was niet tegen Fuad persoonlijk gericht. Die moet eerder gezien worden als een van de vele oorlogshandelingen. Ook het feit dat hij tot de Darod-clan behoort en ontslag zou hebben gekregen als lid van de militaire politie maakt van hem nog geen politiek vluchteling. Hij hoeft geen vrees voor vervolging te hebben, concludeert de IND.

De gebruikelijke procedures tegen de afwijzing volgen. Maar nog voordat de vreemdelingenrechter een definitief oordeel kan vellen, komt Fuad in aanraking met een andere rechter: de strafrechter. Die veroordeelt hem eerst wegens verkrachting, en na zijn vrijlating nog eens wegens diefstal met geweld en vrijheidsberoving. In het laatste geval hecht de rechter weinig geloof aan Fuads verhaal dat hij na een ruzie met drie discogangers in de eerste de beste auto was gesprongen om aan zijn belagers te ontkomen. Dat hij de bestuurster van de auto niet had laten uitstappen, heeft de rechter, met het oog op de eerdere verkrachtingszaak, veel zwaarder laten wegen, meent zijn strafrechtadvocaat mr. W. Piet.

Van die nog geen vijf jaar die hij in Nederland heeft doorgebracht, zit Fuad drie jaar vast in een gevangenis. Reden genoeg voor justitie om de Somaliër tot ongewenst persoon te verklaren. Tijdens zijn detentie in het huis van bewaring Norgerhaven in Veenhuizen ontdekken artsen dat er iets goed mis is met Fuad. Wat heet; de Somaliër is besmet met het aids-virus én het hepatitis-b-virus, een ernstige, besmettelijke leverziekte. Bovendien heeft hij last van angst- en geweldpsychosen. ,,Dat verklaart waarom hij met justitie in aanraking is gekomen'', meent zijn asieladvocate, mr. M. Muller.

Nog voor zijn vrijlating op 20 oktober dit jaar, op zijn verjaardag, verzoekt mr. Muller het Centraal orgaan opvang asielzoekers (COA) haar cliënt, die immers nog in de asielprocedure zit, op te vangen. Maar COA laat de raadsvrouw weten niet verantwoordelijk te zijn voor de opvang van Fuad. 'In beginsel worden verwijderbare vreemdelingen niet tot de opvang toegelaten', schrijft COA. 'Uw cliënt is ongewenst verklaard, dus verwijderbaar'.

En zo staat de Somaliër op zijn geboortedag buiten de gevangenispoort, helemaal vrij maar zonder een opvangplek. Zijn reclasseringsambtenaar weet hem nog voor een nachtje ergens onder te brengen, maar verdere bemiddelingspogingen lopen op niets uit. Verplicht reclasseringstoezicht is in 1986 afgeschaft. De rechter heeft dat toezicht in Fuads geval niet dwingend opgelegd.

Noodgedwongen brengt hij nog geheel vrijwillig een nacht in een Groningse politiecel door. De kerkelijke hulporganisatie Inlia, die zich vaak inzet voor probleemgevallen onder de asielzoekers, wil Fuad wel huisvesten, maar beschikt niet over de mensen om de Somaliër te begeleiden. Directeur J. van Tilborg: ,,Deze man moet worden opgevangen. Die verantwoordelijkheid ligt in eerste instantie bij justitie. Maar de overheid zegt nu in feite: samenleving, zoek het maar uit. Dat kan natuurlijk niet. Fuad is gevaarlijk. Iemand moet controleren of hij zijn medicijnen wel blijft innemen. Zo creëer je Kollumer toestanden. Ik moet er niet aan denken dat er straks wat misgaat. Dan hebben 'alle asielzoekers' het weer gedaan en wordt het draagvlak voor hen verder ondermijnd.''

De GGD in Groningen weet tenslotte een clangenoot van Fuad te achterhalen en stuurt de Somaliër naar Amsterdam. Zelf kan de GGD niks voor hem betekenen. ,,Wij hebben een vangnetfunctie'', zegt een woordvoerder. ,,Wij kunnen bemiddelen en iemand doorverwijzen naar de reguliere hulpverlening. Maar er zullen altijd mensen tussen wal en schip terechtkomen. Gedwongen opname is aan hele strikte voorwaarden gebonden. Je praat dan wel over het ontnemen van iemands vrijheid. Alleen de burgemeester kan zo'n drastische maatregel nemen. Dat gebeurt niet snel. Dan moet iemand een acuut gevaar voor zichzelf en/of zijn omgeving vormen.''

Lang geniet Fuad niet van zijn vrijheid in Amsterdam. Op 2 november wordt hij op het Centraal Station aangehouden 'wegens overtreding van de algemene plaatselijke verordening'. ,,Daar is niet veel voor nodig'', weet zijn piketadvocaat, mr. O. van der Lee. ,,Knipogen op de Wallen geldt al als een overtreding van de APV''. Uit het computerbestand van de politie blijkt dat er tegen Fuad een 'last tot uitzetting' ligt. Wat justitie in Veenhuizen nalaat, doet de Amsterdamse vreemdelingendienst wel: de Somaliër wordt in vreemdelingenbewaring genomen om zijn uitzetting voor te bereiden.

Een woordvoerster van het ministerie van justitie heeft daar wel een verklaring voor. ,,Als het gaat om detentie en uitzetting van vreemdelingen heb je te maken met diverse partijen: de vreemdelingendienst, de marechaussee, de IND en de justitiële inrichting waar iemand verblijft. Alle partijen hebben hun eigen computersysteem. Die zijn nog niet op elkaar aangesloten. Zo kan het gebeuren dat ze langs elkaar heen werken.'' De 'stuurgroep vreemdelingen' in de strafrechtketen heeft onlangs aanbevelingen gedaan aan de minister om te komen tot betere samenwerking tussen de verschillende diensten. Zo ver is het nog niet.

Fuad wordt overigens niet uitgezet. Een dag voordat de rechter zich zal buigen over de vraag of de bewaring rechtmatig is, is Fuad weer een vrij man. Ditmaal was het Ter Apel, afgelopen maandag.

,,Er is geen reëel uitzicht op uitzetting'', zegt Van der Lee. ,,De hulpverleners zijn niet blij met zijn vrijlating. Ik kan me hun bezwaren heel goed voorstellen. Ik moet echter alles doen wat in het belang van mijn cliënt is. Als hij aangeeft dat hij vrij wil komen, heb ik me daarnaar te schikken. Dat is mijn taak. Zelf heb ik ook een dubbel gevoel bij deze zaak. Misschien zou het voor Fuad beter zijn geweest als hij nog een tijdje had kunnen blijven.''

Waarom kan Fuad eigenlijk niet worden uitgezet? In de eerste plaats heeft de vreemdelingenrechter nog geen definitieve uitspraak gedaan over de vraag of de Somaliër vluchteling is in de zin van het Vluchtelingenverdrag uit 1951. Iemand terugsturen naar een land waar hij gegronde vrees voor vervolging heeft, mag niet. Bovendien heeft de Rechtseenheidskamer, het hoogste vreemdelingenrechtscollege, in juni van dit jaar nog geconcludeerd dat terugkeer van leden van de Darod-clan naar Somalië niet veilig is.

Niet in de laatste plaats speelt ook Fuads gezondheidstoestand een rol bij de beoordeling van eventueel gedwongen uitzetting. Zijn advocate kan met succes een beroep doen op artikel 25 van de Vreemdelingenwet, dat uitzetting verbiedt 'met het oog op de gezondheidstoestand' van de vreemdeling. Mr. Muller vreest dat Fuad bij terugkeer naar Somalië zijn dood tegemoet gaat, omdat hij daar de benodigde medische behandeling niet kan krijgen. Alleen al om die reden wil zij uitzetting voorkomen, zijn 'ongewenst-verklaring' ongedaan maken en zelfs een verblijfsstatus voor hem regelen.

Intussen, nu geen enkele instantie zorg wil dragen voor de Somaliër Fuad, blijft de angst bestaan dat deze tijdbom op een gegeven ogenblik zal afgaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden