Het vuur in de lendenen

,,Zonder een woord te zeggen nam hij mijn voorhuid, trok hem naar voren en bracht in een enkele beweging zijn assegaai naar beneden.'' Nelson Mandela kan gloedvol vertellen over de besnijdenis die hij als jongen onderging. Maar jaarlijks vallen er in Zuid-Afrika tientallen doden als gevolg van slechte hygiënische omstandigheden. Pogingen om die te verbeteren en het ritueel te moderniseren stuiten op onbegrip en verzet.

'Ze maakten het hem moeilijk omdat hij niet besneden was. Hij was geen man. Hoe kon hij onze kinderen lesgeven met een bungelende voorhuid?'', zegt een man minachtend in het boek The heart of redness van Zakes Mda. De voorhuid, of beter gezegd het wegsnijden ervan, is een belangrijke zaak voor de meeste etnische groepen in Zuid-Afrika. Wie de rituele overgang van jongen tot man in de bergen niet heeft meegemaakt, dreigt nooit serieus te worden genomen. ,,Bij ons in de township breken soms zelfs vechtpartijen uit, als een Xhosa een onbesneden Zoeloe uitscheldt dat hij geen echte man is'', zegt Bevin Sitsha uit Kaapstad.

Zelfs voor Nelson Mandela lijkt de pijnlijke ervaring van zeventig jaar geleden een van de hoogtepunten uit zijn leven, gezien de vele interviews waarin hij er gloedvol over vertelt. ,,Zonder een woord te zeggen nam hij mijn voorhuid, trok hem naar voren en bracht in een enkele beweging zijn assegaai naar beneden. Ik had het gevoel dat er vuur door mijn lendenen schoot; de pijn was zo intens dat ik mijn kin tegen mijn borst drukte. Vele seconden leken voorbij te gaan voor ik aan de kreet dacht; toen herstelde ik me en riep 'Ndiyindoda!' (Ik ben een man!). Ik keek naar beneden en zag een perfecte snee, schoon en rond als een ring. Maar ik schaamde me omdat de andere jongens veel sterker en moediger leken dan ik; zij hadden ook sneller geroepen'', schreef hij in zijn autobiografie De lange weg naar vrijheid.

Gelukkig voor Zuid-Afrika overleefde Mandela de besnijdenis. Nu de schoolvakantie deze week is begonnen, dreigen echter weer tientallen jongens het ritueel met de dood te moeten bekopen. Vooral in de provincies Oost-Kaap, Mpumalanga, Noord-West en de Noordelijke Provincie zullen duizenden jongens rond de zestien jaar de bergen of de 'bush' intrekken, naar een geheime plek waar ze enkele weken zullen verblijven. Na vechtlessen en andere voorbereidingen, zoals het tonen van moed door een kip te stelen (Mandela stal een varken), trekt een traditionele chirurg uiteindelijk zijn kapmes, mes of scheermes. Helaas is dat mes echter regelmatig vies, bot of roestig, met ernstige gevolgen.

Tijdens de schoolvakantie in juli van dit jaar overleden er volgens de officiële cijfers 28 jongens. De meesten stierven aan infecties, bloedingen of gangreen, enkelen aan longontsteking of onderkoeling, doordat ze dagenlang naakt aan de ijzige winterkou waren blootgesteld. Honderden anderen belandden eveneens in het ziekenhuis, van wie naar schatting tien procent er met een volledig of half geamputeerde penis uitkwam. Psychologisch zijn deze jongens voor de rest van hun leven geknakt, niet alleen vanwege seksuele problemen, maar ook doordat ze dikwijls het mikpunt van spot worden. Door de mislukte besnijdenis zijn ze niet eens een 'man', maar vanwege de ontbrekende penis zelfs nog minder dan een jongen.

Voor de ANC-regering is het een lastig probleem. Tussen haar en de traditionele leiders in Zuid-Afrika is al op vele fronten een machtsstrijd gaande, en die dreigt te verhevigen als politici het wagen om aan deze met geheimen omgeven eeuwenoude traditie te komen. Een landelijke wet om de besnijdenissen beter te reguleren, was eigenlijk gepland voor maart van dit jaar, maar is er nog steeds niet. In de Oost-Kaap en Noordelijke Provincie hebben de provinciebesturen onlangs wel wetten ingevoerd om te voorkomen dat er in de huidige schoolvakantie opnieuw doden en gewonden vallen.

Zo zullen voortaan alle te besnijden jongens moeten worden aangemeld bij een arts, die schriftelijke permissie moet geven. De ouders moeten worden ingelicht over de naam van de traditionele chirurg die de besnijdenis zal uitvoeren, en moeten zeggenschap krijgen over het soort mes dat hij zal gebruiken. Ook zullen allerlei regels in acht moeten worden gehouden wat betreft hygiëne en medische verzorging door traditionele verplegers in de besnijdeniskampen. Maar het cruciale aspect in de wet is dat er een officiële arts bij de besnijdenissen moet zijn, die door de provinciale autoriteiten wordt aangewezen. Wie deze wet overtreedt, kan worden gestraft met een boete van tienduizend rand (2500 gulden, 1135 euro) of tien jaar celstraf.

Zoals viel te verwachten, zijn de traditionele chiefs woedend over zoveel inmenging en hebben ze in beide provincies de nieuwe wet 'met kracht' verworpen. Vooral de mogelijkheid dat ze een vrouwelijke arts op hun dak krijgen gestuurd, is uit den boze. ,,We kunnen niet toestaan dat vrouwen, vooral degenen die borstvoeding geven, gaan rommelen met de genitaliën van onze jongens'', zei chief Mwelo Nonkonya, voorzitter van het Huis van Traditionele Leiders in de Oost-Kaap. Hij zei dat hij deze maand onmiddellijk de wet zal overtreden, als zijn zoon het traditionele ritueel moet ondergaan. ,,Ze kunnen me in de gevangenis stoppen, ik zal niet buigen'', zei de chief in de krant East Cape News. ,,Ik vraag me zelfs af of deze wet volgens de grondwet mogelijk is. Het is een hoop onzin, en we verwerpen het met alle minachting die het verdient.''

Ook in speciale vergaderingen (indaba) die chiefs met hun gemeenschappen in de Oost-Kaap hielden, bleken maar weinig mensen gecharmeerd van modernisering van de besnijdenistraditie. Het gebruik van Engelse namen vonden ze al niks, ze wilden dat er alleen werd gesproken over lingbici (traditionele chirurgen) en amakhankatha (verplegers). Met de aanwezigheid van een officiële arts hadden ze moeite, maar eventueel zouden ze een 'zwarte man' wel accepteren. Als er maar geen westerse doktersscharen zouden worden gebruikt, men vond juist dat ze terug moesten naar het gebruik van alleen de assegaai (kapmes). Ook moest het oude gebruik weer in ere worden gesteld dat de jongens in de eerste acht dagen geen enkele vloeistof drinken, om te voorkomen dat 'de wond nat wordt'. Deze onthouding van vocht leidt echter regelmatig tot uitdroging, wat in de koude wintervakantie of snikhete zomervakantie fataal kan zijn.

Volgens traditioneel leider Kgoshi Setlamorago Thobejane moet elke poging worden tegengehouden om de traditionele cultuur om zeep te helpen. Hij wordt 'ziek en moe' van mensen die alles wat zwart en Afrikaans is afschilderen als een probleem. Als mensen in ziekenhuizen of tijdens een ongeluk sterven, klaagt niemand het Westen aan, zei hij in de East Cape News. ,,Maar als tien mensen sterven in een inwwijdingsschool, worden wij wel lastiggevallen en aangeklaagd.'' Volgens het nationale Huis van Traditionele leiders hoort de dood er gewoon bij, als een 'heiligdom voor dronkelappen en vandalen'. ,,We geloven dat de dood van deze ingewijden een duidelijke aanwijzing is van de toorn van onze voorouders'', schreef het huis in een officiële reactie op de nieuwe wetten in de Oost-Kaap en Noordelijke Provincies.

Maar volgens de gezondheidsdiensten van deze provincies is de nobele, eeuwenoude traditie al behoorlijk aan erosie onderhevig. Sommige inwijdingsscholen zijn een puur commerciële business geworden, waaraan de ouders 150 gulden (68 euro) per zoon moeten betalen. Als er niet genoeg aanmeldingen zijn, worden jongens soms gewoon gekidnapt, zelfs als ze nog niet eens de leeftijd van zestien hebben. Er zijn gevallen bekend van jongens van tien of elf die zijn besneden, terwijl hun moeders wekenlang geen idee hadden waar ze waren, maar later wel de rekening moesten betalen.

Een extra probleem is dat deze commerciële besnijdenisscholen vaak worden geleid door ondeskundige traditionele chirurgen. ,,En de jongens leren er helemaal niets'', aldus Florence Dlangalala, wier zoon Sizwe (13) vorig jaar werd gered van een inwijdingsschool in Johannesburg. ,,Ze zeggen dat ze er leren hoe ze kunnen overleven en een goed mens kunnen worden, terwijl ze in werkelijkheid leren stelen en verkrachten. Sommigen van de schoolhoofden zijn zelf nog jongeren die hasj roken en drinken. Deze scholen hebben hun tijd gehad, en zouden moeten worden gesloten.''

Maar dat is onmogelijk, ook al zijn er talloze ethische en medische bezwaren tegen besnijdenis. ,,Veel van deze kwesties die te maken hebben met cultuur of religie liggen uiterst gevoelig'', zegt Eddy Mhlanga, directeur jongeren en vrouwen van het ministerie voor gezondheid. Volgens hem is de beste manier mensen aan te moedigen om de besnijdenis te laten uitvoeren in een ziekenhuis. De andere rituelen kunnen gewoon in de bush worden gedaan, aldus Mhlanga, waarna de jongens naar een kliniek gaan voor de laatste etappe. ,,Mensen moeten zich niet verzetten tegen veranderingen, anders zijn we gedoemd. Willen we een land dat traditioneel correct is, maar waarin van veel mannen de penis is afgevallen als gevolg van chirurgische blunders in de bergen? Of willen we een gezond land dat westerse invloeden en technologie gebruikt om onze traditionele praktijk te verbeteren?''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden