HET VOLK WIL HET

Zou het echt zo zijn dat het Italiaanse volk de macht heeft willen gunnen aan een zelfgenoegzame, veelvoudige miljardair, wiens enige wens het is zijn 'armzalige' fortuin te vergroten? Ik geloof er geen biet van. Hooguit was hij de enige die kans zag het volk ervan te overtuigen dat de leuke tutteltjes en frutseltjes op de buis alleen bij hem in veilige handen zijn. En omdat op al die andere politici in Italië ook wel wat aan te merken is, kreeg het anti-democratische tv-imperium van Berlusconi het afgelopen weekeinde het voordeel van de twijfel.

Het is daarom rijkelijk voorbarig van Berlusconi, de uitslag van het referendum waarin het volk zich massaal uitsprak voor handhaving van zijn semi-tv-monopolie in Italië, uit te leggen als een vertrouwensvotum in zijn persoon. Zo van: omdat het volk wil wat ik ze op de buis te bieden heb, is er geen twijfel mogelijk dat het volk ook mij wil. Laten we daarom zo snel mogelijk vervroegde verkiezingen houden, dan kunnen ik en het volk nog lang en gelukkig leven. Dat is niet waar. Dat maakt Berlusconi ervan, maar het onheilspellende is dat het wel degelijk waar kan worden.

Een beetje politicus had ook zonder referendum van te voren kunnen bedenken dat men op de tv vooral amusement wil. Een goede, en bij vlagen kritische publieksomroep? Prima, maar met mate en vooral op tijdstippen dat we er niet teveel last van hebben. Als dan zo'n publiek van de Italiaanse Hennie Huismans te horen krijgt dat ze zondag kunnen stemmen voor of tegen de prolongatie van die amusementstelevisie, dan staat de uitslag wel vast. Zo bezien was het een zwaktebod van Berlusconi dat hij zelfs daar niet zeker van was en hij de Huismannen veiligheidshalve ongeveer tachtig keer zoveel zendtijd gaf als de tegenpartij.

De geschiedenis roept associaties op met het roemruchte avontuur van het Nederlandse Rem-eiland, waarmee de Nederlandse Berlusconi's in 1964 een greep wilden doen naar de tv-macht in Nederland. Scheepsbouwer en bluffer Cornelis Verolme, de duistere financier J.H. Fehmers (die later wegens malversaties de bak indraaide) en voormalig bunkerbouwer P.S. Heerema openden met de hartelijke steun van de Telegraaf een commercieel tv-station, dat met succes zijn uitzendingen begon vanaf een booreiland voor de kust bij Zandvoort. De overgrote meerderheid van het volk vond het prachtig en bleek zelfs grif bereid daarvoor Rem-aandelen te kopen, die later geen cent waard bleken te zijn.

Maar hoe groot de meerderheid ook was die het Rem-avontuur steunde, een half jaar nadat een redelijk vastberaden kabinet-Cals er met fysiek geweld een eind had gemaakt, wees een enquête uit dat eveneens een ruime meerderheid vierkant achter het harde regeringsoptreden stond. Ra, ra, hoe kan dat? Was het omdat het publiek ineens alle vertrouwen had in de toekomst van ons verzuilde publieke bestel? Geen sprake van. Achteraf kunnen we zelfs vaststellen dat met het mislukte Rem-avontuur tevens de basis was gelegd voor de uiteindelijke ondergang van het bestel: het lokte de oprichting van de Tros uit en daarmee deed de 'vertrossing' zijn intree; een fenomeen dat je zou kunnen omschrijven als commercialisering met publieke middelen en waarin de kijkcijfers een allesoverheersende rol zouden gaan spelen.

Nee, het publiek steunde de regering niet vanwege het verbod van een populaire tv-zender; dat vond men wel degelijk jammer. Het kon er echter ook begrip voor opbrengen dat een echte publieke omroep meer omvat dan een slaafse uitlevering aan het dollarteken. Het publiek wilde èn-èn: en populaire programma's en een behoorlijke publieke omroep.

De tragiek is dat zo'n mobilisering van het èn-èn in Italië niet meer mogelijk is. Daar hebben de Cornelis Verolme's inmiddels kans gezien zo ongeveer het hele bestel te monopoliseren. Bovendien zijn de tegenstanders van deze anti-democratische macht zo dom de tegenmacht per referendum (dat nuances uitsluit) te willen mobiliseren.

Geen twijfel mogelijk: onder soortgelijke omstandigheden zou Cornelis Verolme het in 1964 ongetwijfeld nog tot premier hebben geschopt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden