’Het volk was niet zo redeloos als gedacht’

Michel Reinders (1979), historicus.

’Over het Rampjaar 1672 wordt altijd gezegd dat het volk zo ’redeloos’ was toen het een van de gruwelijkste politieke moorden pleegde in de Nederlandse geschiedenis. De bevolking zou door de mensen van prins Willem III zijn opgehitst om de gebroeders De Witt te vermoorden en in stukken te snijden.

In ’Gedrukte Chaos’ gaat het verhaal heel anders. In het jaar 1672 explodeerde het aantal pamfletten van driehonderd naar zo’n 1600. Pamfletten verschenen in oplagen van ongeveer duizend stuks. Dat zijn in totaal tussen de een en twee miljoen exemplaren, voor die tijd een ongekend aantal. Lang niet iedereen kon in die tijd immers lezen. De pamfletten werden voorgelezen op marktpleinen, en schutters bediscussieerden ze in hun schuttersdoelen.

In het Rampjaar bemoeiden burgers zich op grotere schaal met de politiek dan tot nu toe werd aangenomen. Een van mijn conclusies is dat die pamfletten duiden op een debat onder gewone mensen.

In die tijd ontstond er bovendien een nieuw soort pamflet: de gedrukte petitie. Daarin stelden burgers hun klachten op en formuleerden zij eisen om lokaal bestuur te verbeteren. Die petities verspreidden zich razendsnel door het land. Je kon de inhoud van die wensenlijstjes van elkaar afkijken, waardoor de petities uit verschillende steden steeds meer op elkaar begonnen te lijken. Zo ontstond het gevoel dat er één oppositiegroep in het land was, met hetzelfde punt van kritiek: burgers vonden dat de regenten hen slecht bestuurden.

Vooral vonden zij dat het met de veiligheid slecht was gesteld. De reden waarom 1672 een rampjaar werd genoemd was dat de bisschop van Münster Oost-Nederland bestookte, de Franse legers zonder veel moeite door Nederland marcheerden, en de Engelsen de Republiek op zee aanvielen. Bij de invasie door Frankrijk vroegen burgers zich af waarom de defensie zo slecht was, en toen kwamen er verhalen over corruptie. Er waren verhalen in omloop over bestuurders die met een glimlach de sleutels aan de Fransen overhandigden.

Daar maakte de bevolking zich boos over. Burgers, en dat was echt niet het grauw zoals vaak wordt gesteld, vonden dat zij plichten hadden zoals bijvoorbeeld het wachtlopen in de stad. Maar daar stonden wel rechten tegenover, zoals het recht op goed bestuur. Regenten hadden privileges, maar ook plichten en die kwamen zij niet na. Burgers waren daar nijdig over. Ze besloten, en dat was nieuw in die tijd, om massaal te participeren in de politiek.

Het beeld van de prins die achter de schermen mensen had opgehitst om moorden te plegen, vind ik simplistisch, onlogisch en ongeloofwaardig. Ik denk dat deze boze burgers het helemaal niet nodig hadden om opgehitst te worden. Zij hadden hun eigen motieven om dat te doen. De pamfletten uit die tijd zijn door historici afgedaan als enkel propaganda van de overheid, maar daar geloof ik niets van.

Voor mijn promotie heb ik alle pamfletten uit dat jaar geïnventariseerd. Ik denk dat bijna alles uit die tijd bewaard is gebleven. Ik stuitte slechts op één titel die in andere pamfletten werd genoemd, maar die onvindbaar bleef. In veel archieven kom je dezelfde pamfletten tegen. In een beetje antiquariaat kun je een pamflet uit de zeventiende eeuw kopen. Met de vernietiging van die bronnen valt het reuze mee.

Een belangrijk deel van de pamfletten ligt in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Een ander groot deel is in bezit van de Universiteit van Gent. Die zogeheten ’Amsterdamse collectie’ is door historici structureel overgeslagen. Ik ben op pamfletten gestuit die nog nooit waren geraadpleegd. Daardoor is een ander totaalbeeld ontstaan.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden