Het volk eist echte democratie

Economische groei heeft Latijns-Amerika een nieuwe middenklasse gebracht. Die stelt hoge eisen aan de politiek en schuwt het protest niet.

Ook komende vrijdag zullen ze weer massaal demonstreren: duizenden Hondurezen, met spandoeken, muziek en vooral veel toortsen. Al acht weken lopen ze iedere vrijdag door de straten van hoofdstad Tegucicalpa en doorde tweede stad van het land, San Pedro Sula. Marchas Antorichistas worden ze genoemd, 'Toortsmarsen'. Het is een piepjonge traditie, maar daardoor niet minder krachtig, want in het kleine Midden-Amerikaanse land zijn massademonstraties bepaald niet gebruikelijk.

"Het is heel bijzonder om te zien", zegt de Hondurese journalist Paulo Cerrato Alvarado. "Wij Hondurezen hebben niet de gewoonte om de straat op te gaan. Maar het is een teken aan de wand. De mensen zijn de corruptie nu zó zat, dat ze zich over hun oude gewoonten heen zetten."

Er is iets geknapt bij de Hondurezen. Eind vorige maand werd bekend dat Lena Gutiérrez, de vice-voorzitter van het parlement, wordt beschuldigd van betrokkenheid bij een groot corruptieschandaal. Politici en zakenlui bleken medische producten voor veel te hoge prijzen te hebben verkocht aan het IHSS, het Hondurese ziekenfonds. Het vermoeden bestaat dat een flink deel van dat geld in de kas van de Nationale Partij van president Juan Orlando Hernández is beland.

undefined

Maat vol

Voor de Hondurezen was daarmee de maat vol. Corruptie is al sinds de koloniale tijd een epidemisch verschijnsel in het land, maar na een staatsgreep in 2009, een explosie van crimineel geweld in de jaren die volgden en hardnekkige armoede en ongelijkheid, zijn het IHSS-schandaal en andere corruptiezaken de druppels die de emmer doen overlopen. En ze staan niet alleen. Nog geen vierhonderd kilometer verderop, in de hoofdstad van buurland Guatemala, gaan boze burgers al veel langer bijna dagelijks de straat op. In april werd daar, net als in Honduras, een netwerk van corrupte politici en zakenlui ontmaskerd die vanuit de Guatemalteekse belastingdienst voor miljoenen hebben gesjoemeld met importheffingen. Het kostte president Roxana Baldetti haar post; haar secretaris is een van de hoofdverdachten in de zaak die al tientallen arrestaties heeft opgeleverd, onder wie het hoofd van de belastingdienst zelf.

Twee Midden-Amerikaanse buurlanden, twee vergelijkbare volksopstanden. Toeval? Allerminst. De Hondurezen en Guatemalteken zijn slechts de meest recente voorbeelden van woedende Latijns-Amerikanen die hun politieke klasse zat zijn. De regio wordt dit jaar overspoeld door massaprotesten. Begin dit jaar was Mexico-Stad meermaals het toneel van woedende mensenmassa's die demonstreerden tegen de banden tussen autoriteiten en georganiseerde criminaliteit, nadat september vorig jaar 43 studenten in het plaatsje Iguala werden ontvoerd en hoogstwaarschijnlijk vermoord door leden van een lokale drugsbende en corrupte politieagenten, in opdracht van de burgemeester van de stad.

undefined

Trend

In maart en april volgen de marsen van duizenden Brazilianen die verbijsterd zijn over een enorm corruptieschandaal binnen staatsoliebedrijf Petrobras, dat miljoenen aan steekpenningen zou hebben betaald aan politici van met name de regerende Arbeiderspartij. Bijna tegelijkertijd gingen in Chili in april studenten de straat op uit boosheid over enkele corruptieschandalen, waaronder een verdachte lening die de zoon van president Michelle Bachelet zou hebben ontvangen en mogelijke illegale financiering van de verkiezingscampagne van een grote conservatieve partij. Ook in Ecuador, Peru en Venezuela wordt de laatste maanden gedemonstreerd.

"Je kunt gerust spreken van een trend in de hele regio", zegt Gregory Weeks, hoogleraar Latijns-Amerikaanse politiek aan de Amerikaanse University of North Carolina in Charlotte en hoofdredacteur van het academische blad The Latin Americanist. "Het is opvallend hoe de demonstraties vaak op elkaar lijken en ook in ongeveer dezelfde tijdspanne ontstaan."

Experts als Weeks breken zich al maanden het hoofd over het waarom achter de regiobrede explosie van volkswoede. Het vinden van een gemeenschappelijke oorzaak is niet makkelijk, omdat het volgens hem in ieder land over heel specifieke, nationale grieven gaat.

"De demonstraties in Guatemala zijn niet dezelfde als in Mexico, en die in Ecuador en Peru hebben weer een andere oorzaak dan die in Brazilië", zegt Weeks. "Het zou te makkelijk zijn het allemaal onder de noemer corruptie te schuiven."

undefined

Economische groei

Toch is er onder experts wel consensus over hoe al die specifieke nationale kwesties ongeveer tegelijkertijd tot uitbarsting lijken te komen: het ontstaan van een nieuwe Latijns-Amerikaanse middenklasse, die hogere eisen stelt aan de politiek, sneller teleurgesteld is en assertiever reageert.

Die nieuwe middenklasse is het gevolg van de zogenaamde commodity boom, een snelle groei van de wereldhandel in ruwe grondstoffen in de afgelopen vijftien jaar, die met name werd aangewakkerd door de razendsnelle economische groei van China. Latijns-Amerika is een door de Chinezen graag geziene aanbieder van die grondstoffen; het continent heeft olie, gas, soja, goud en koper in overvloed.

De gemiddelde jaarlijkse economische groei in Latijns-Amerika is sinds het jaar 2000 iets minder dan twee procent. Dat lijkt niet veel, maar de hausse in de grondstoffenhandel heeft wel voor een sterke afname van de armoede gezorgd in wat traditioneel de regio in de wereld is met de scheefste verdeling van de rijkdom. Bijna 50 miljoen Latijns-Amerikanen zijn de afgelopen vijftien jaar toegetreden tot de middenklasse en het armoedecijfer is gedaald van 40 procent in 1980 naar 28 procent in 2014.

undefined

Oude elites

"Latijns-Amerika heeft enorm van de hausse in de grondstoffenhandel geprofiteerd", zegt Christopher Sabatini van de Council of the Americas, een Amerikaanse denktank. "Zozeer zelfs, dat de regio daarmee vrij ongeschonden door de wereldwijde recessie wist te komen. De daardoor ontstane nieuwe middenklasse is veeleisender dan ooit. De hogere welvaart combineert ze met hogere verwachtingen van de politiek, waarvan ze eist dat die meer verantwoording aflegt."

Maar juist daar lijkt het spaak te lopen, want de meeste regeringen in Latijns-Amerika die momenteel onder vuur liggen, lijken nauwelijks op de massaprotesten te reageren. Zo is de populariteit van de Braziliaanse president Dilma Roussef in de nasleep van het Petrobras-corruptieschandaal gedaald tot onder de tien procent, maar aan aftreden wil ze niet denken. Haar ambtgenoten Otto Pérez Molina in Guatemala en Juan Orlando Hernández in Honduras doen dat evenmin, ook al is hun positie volgens de meerderheid van hun eigen bevolking door alle schandalen nauwelijks nog houdbaar. In Chili ontsloeg president Bachelet haar hele kabinet, maar zij is daarmee een uitzondering.

Volgens John Ackerman, hoofd van de rechtenfaculteit van de Nationale Autonome Universiteit van Mexico en zelf betrokken bij de demonstraties in zijn land, zit de crux hem dan ook in een 'Latijns-Amerika van twee snelheden': economieën die snel groeien en moderniseren, maar die worden geleid door politieke systemen die zelf weigeren met hun tijd mee te gaan en democratischer te worden.

"Ik denk dat de demonstraties iets zeggen over de oppervlakkige vorm van democratisering, die in Latijns-Amerika is gebouwd en opgelegd door de oude elites", stelt hij. "Als je ziet hoe na de burgeroorlogen in de Midden-Amerikaanse landen, maar ook in landen als Brazilië en Chili, de democratieën zijn gebouwd, dan is dat op een manier die voor velen niet bevredigend is."

Vijfendertig jaar geleden waren veel landen in Latijns-Amerika nog dictaturen, vaak geleid door militaire junta's die bloedige burgeroorlogen uitvochten met linkse guerrillagroepen. In de jaren tachtig en negentig werd een groot, regiobreed democratiseringsproces ingezet en inmiddels zijn vrijwel alle landen in Latijns-Amerika democratisch. De corruptie, het nepotisme en autoritarisme die traditioneel wijdverspreid zijn in Latijns-Amerika, zijn met de democratisering echter allerminst verdwenen.

"De problemen die nu spelen zijn die van door elites gedomineerde democratieën", zegt Ackerman. "Armoede, corruptie en autoritair gedrag door regeringen zijn niet opgelost. Het is dan ook niet alleen de middenklasse die demonstreert. In Mexico waren de demonstraties juist grotendeels een vertoning van de arbeidersklasse."

Ook Gregory Weeks zoekt een deel van de oorzaken in de staatsinrichting van de Latijns-Amerikaanse landen, waarvan het grootste deel een presidentieel systeem naar Amerikaanse stijl hanteert. "Dat er in Latijns-Amerika relatief weinig verandert, heeft deels te maken met de presidentiële systemen in de regio", stelt hij. "In zulke systemen is het heel moeilijk om een goede relatie te houden tussen de wetgevende en de uitvoerende macht. Met uitzondering van Chili is corruptie zo ingebed in de maatschappij, dat onder de bevolking het gevoel bestaat dat je niets voor elkaar krijgt zonder bepaalde betalingen te doen. Er bestaat een perceptie dat verandering van binnenuit bijna onmogelijk is."

undefined

Latijns-Amerikaanse lente?

Een assertievere bevolking die in opstand komt tegen corruptie en machtsmisbruik, maar waar regeringen nauwelijks op reageren. Aan de oppervlakte lijkt een vergelijking met de Arabische Lente snel gemaakt, een vergelijking die de laatste maanden dan ook hardnekkig circuleert onder opiniemakers in de regio.

Maar Weeks vindt die vergelijking niet opgaan. "De Latijns-Amerikaanse lente ligt juist al achter ons, een regime change heeft bijna overal plaatsgevonden in de jaren tachtig", zegt hij. "Nu de meeste landen hier min of meer democratisch zijn, willen de burgers geen andere maar een betere overheid. Aan de ene kant is het een slecht teken dat Latijns-Amerikanen klaarblijkelijk nog niet voldoende vertrouwen hebben dat hun democratische instituties daarvoor kunnen zorgen. Anderzijds is het positief dat mensen verandering eisen en zich niet neerleggen bij de status quo. Men heeft zich meer gecommitteerd aan democratie dan ooit tevoren."

Honduras

Ecuador

Guatemala

Peru

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden