Het verlangen om iets aan te raken dat er niet is

Toneelschrijver Rob de Graaf schrijft al zo'n dertig jaar toneelteksten op verzoek van acteurs. Zoals 'Assen blues' dat hij schreef voor de Turks-Nederlandse acteur Ali Çifteci.

"Zou jij voor mij niet eens een stuk willen schrijven?", had acteur Ali Çifteci aan toneelschrijver Rob de Graaf (1952) gevraagd. Een logische vraag van de acteur. Want in zijn drie decennia omvattende schrijverscarrière heeft De Graaf zich gespecialiseerd in het werken op bestelling. Hij schrijft vrijwel nooit uit zichzelf op zijn schrijfkamer een toneelstuk, hij wordt er eigenlijk altijd om gevraagd.

Dat is zo gegroeid, vertelt De Graaf, nadat hij stukken begon te schrijven voor acteur Marien Jongewaard en hun gezamenlijke theatergroep Nieuw West. "Ik heb me vervolgens als acteursschrijver ontwikkeld. Op een gegeven moment weten mensen je dan te vinden. Mijn verbeeldingskracht werkt het best als een paar centrale bakens me op gang helpen, zoals de acteurs of een speciale wens."

Clichérollen
Na die eerste vraag bleven de plannen een aantal jaar liggen tot Çifteci bij het Nationale Toneel een voorstelling ging maken en hij De Graaf opnieuw benaderde om op basis van Çifteci's leven een stuk te schrijven. De Graaf: "Ali kwam als klein jongetje uit Turkije naar Nederland en is nooit meer terug geweest. Hij voelt zich Nederlander, maar als een van de weinige Turks-Nederlandse acteurs wordt hij toch steeds weer op die Turkse achtergrond gecast, met alle clichérollen die daar bijhoren. Maar zijn ambitie als acteur is breder. Aan de andere kant wordt met het verstrijken van de tijd het verlangen om naar Turkije terug te gaan, intenser. Ali wilde daar in het theater iets mee doen."

Daarom spraken De Graaf en Çifteci over Turkije - een bijna fictief land voor de acteur - en begon De Graaf op basis daarvan met schrijven.

De Graaf vond zichzelf eigenlijk de slechtst denkbare persoon om het verhaal van een Turkse Nederlander te vertellen. "Ik ben een ras-Amsterdammer, heb nooit ergens anders gewoond. Maar ik zou een slechte toneelschrijver zijn als ik me niet zou kunnen inleven. Bovendien wilde ik van 'Assen blues' meer maken dan het particuliere verhaal van Ali in de vorm van een monoloog. Ali speelt dan ook een personage en niet zichzelf. En omdat iedere beginnende toneelschrijver je kan vertellen dat een stuk spannender wordt als er twee personages zijn, heb ik de rol van tegenspeler Camilla Siegertsz bedacht."

In 'Assen Blues' staan een Turkse Nederlander (Çifteci) en een Nederlandse vrouw (Siegertsz) op een perron van station Assen te wachten op de trein. Hij gaat voor het eerst in jaren naar Turkije, zij gaat naar haar werk waar ze eigenlijk niets meer aan vindt. Ze raken in gesprek en al snel delen ze hun levensverhalen met elkaar. Beiden verlangen terug naar een geïdealiseerd verleden dat er niet meer is, of nooit is geweest. In dat verlangen herkent ook ras-Amsterdammer De Graaf zich: "We hebben laatst met de familie een fietstocht door de stad gemaakt langs plekken die een rol hebben gespeeld in onze familiegeschiedenis. Dat hadden we tien jaar niet gedaan. Inmiddels is er blijkbaar een verlangen ontstaan om iets aan te raken dat er niet meer is, omdat de afstand ertoe met de tijd steeds groter wordt."

'Assen blues' past daarom perfect in het oeuvre van De Graaf, waarin ontheemd zijn of een verlangen naar een geïdealiseerd verleden of een hoopvolle toekomst vaker een rol speelt. Zo beschreef hij in 'In die nag', dat hij vorig seizoen schreef voor toneelgroep Dood Paard, een Nederlands gezin dat in Zuid-Afrika op zoek gaat naar het oer-Nederlandse gevoel. 'Pleinvrees', geschreven voor regisseur Lotte van den Berg en acteur Marien Jongewaard, ging over een eenzame man die verlangt naar een solidaire samenleving. De Graaf: "Iemand die zich ergens op zijn plaats voelt, is natuurlijk geen interessant personage voor een stuk. Iemand die ergens anders zou willen zijn, die een verschil ervaart tussen de feitelijke situatie en de door hem gewenste, ideale toestand, is veel spannender. Het verlangen naar verandering kun je niet inlossen door je fysiek te verplaatsen, zoals in 'In die Nag' gebeurt, omdat die ideale wereld er niet is en er ook nooit zal zijn." Ook in 'Assen blues' kan het personage van Çifteci het gedroomde Turkije niet bereiken door in de trein te stappen.

Verlegen
De Graaf houdt van het werken met acteurs. Hij was niet voor niets korte tijd directeur van de Amsterdamse Mimeopleiding. "Het zijn hartstochtelijke mensen met het hart op de tong. Ik ben zelf nogal verlegen en kan dus erg genieten van de onbevangenheid waarmee acteurs in een tekst duiken die ik net heb aangeleverd. Zij moeten met dat materiaal een wereld bouwen. Zij kunnen de overgang maken tussen de tekst en de voorstelling. Uiteindelijk schrijf ik voor die voorstelling, niet voor een boekje." Als toneelschrijver maakt hij dus geen autonoom werk. "Ik zou graag pretenderen dat mijn werk een autonoom kunstwerk is, maar tijdens het schrijven speelt het uiteindelijke repetitieproces ook een rol. De acteur voor wie je schrijft, de manier waarop hij speelt, dat gaat toch in je hoofd zitten. Dat speelt allemaal mee tijdens het schrijven."

'Assen blues', op tournee tussen 18 oktober en 27 november 2013. www.nationaletoneel.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden