Column

Het verdriet van Amerika raakt ook de Oude Wereld

President Barack Obama bij het Lincoln monument in Washington. Beeld ap

In de week dat de Amerikanen herdachten dat 150 jaar geleden de Burgeroorlog begon, zette Time een foto van een huilende Abraham Lincoln op de cover en voerde het symfonieorkest van Charleston, de stad in South Carolina waar op 12 april 1861 het eerste schot werd gelost, een concert uit onder de titel 'Toen Jezus weende'. Vanwaar dat verdriet zo lang na dato en wat zou de betekenis daarvan kunnen zijn voor Nederland?

In de vele reflecties op de Civil War, die in vier jaar tijd ruim 600.000 militairen en 50.000 burgers het leven kostte, keert telkens de waarneming terug dat die oorlog nog altijd niet is afgelopen. Het was het begin van een openlijke rassenstrijd zonder eind, schreef de auteur Edward Ball deze week in The New York Times. De verkiezing van Barack Obama tot de eerste zwarte president in 2008 maakt van die strijd deel uit, net zozeer als de diepe weerstanden die hij oproept bij het conservatieve deel van de bevolking, merendeels in het Zuiden.

Richard Cohen drukte in zijn column in The Washington Post de gevoelens van het ene deel van de natie misschien wel het scherpst uit: 'Zijn verkiezing was de opwindende apotheose van een meer dan honderd jaar durende strijd tegen racisme. Je kon niet voor Obama hebben gestemd zonder het gevoel te hebben een schot te hebben gelost in de Burgeroorlog. Het was een revolutie, net zo overweldigend als de omwenteling in Egypte dit jaar.'

Als het zo diep gaat, is ook de heftigheid van het verzet tegen Obama verklaarbaar en zijn in de rauwe Amerikaanse politiek veel middelen geoorloofd. Dat hij voor 'socialist' en 'extreem-links' wordt uitgemaakt, is tot daaraan toe, maar het raakt een andere gevoelslaag als de vraag wordt opgeworpen of hij wel in Amerika is geboren. Zo niet, dan had hij nimmer president kunnen worden. De vastgoedtycoon Donald Trump heeft deze kwestie, die leek afgedaan, de afgelopen weken nieuw leven ingeblazen. 'Obama heeft een reden zijn geboortecertificaat niet te laten zien. Waarom weet ik niet. Misschien staat er wel in dat hij moslim is', aldus Trump een week terug in de talkshow van Piece Morgan.

Morgan vroeg afgelopen woensdag aan Whoopi Goldberg of in haar ogen het racisme de afgelopen twintig jaar in Amerika is toegenomen. De filmster aarzelde. 'Ik weet het niet...' Toen zei ze: 'Maar als je steeds maar twijfel blijft zaaien over het Amerikaanse staatsburgerschap van Obama, waar is dat om te doen? Het is nooit gevraagd aan George Bush of Bill Clinton.' Edward Ball, nazaat van plantage-eigenaren, schreef dat de kern van de Amerikaanse tragedie is dat vanaf het moment dat er aan de slavernij een eind kwam (in 1865), de blanke suprematie zich in de wetten van het land een weg zocht. Het duurde nog een eeuw voordat de Afrikaanse Amerikanen, zoals nazaten van de slaven thans worden aangeduid, gelijke burgerrechten kregen. Anders gezegd: het Zuiden verloor de oorlog, maar won de vrede.

In dit perspectief was Obama's verovering van het Witte Huis (gebouwd door slaven) niet alleen een mijlpaal in de geschiedenis van de zwarten in Amerika; dat feit markeerde evenzeer het einde van de blanke suprematie. Op dat punt raakt de Amerikaanse geschiedenis aan die van Europa, waar een deel van de bevolking zich bedreigd voelt door immigranten uit Noord-Afrika, Turkije en het Midden-Oosten. Na eeuwen van kolonisatie en emigratie vanuit Europa (zestig miljoen alleen al in de negentiende eeuw), zijn er sinds enkele decennia omgekeerde processen gaande. Het emigratiecontinent Europa is een immigratiecontinent geworden, wat tot een defensieve houding heeft geleid, met nauwelijks verborgen in de schaduw de oude Adam van het racisme.

In de Verenigde Staten neemt het aandeel van de blanken in de bevolking als gevolg van de immigratie geleidelijk af - in 2009 was dat 65 procent. Onder de kop 'Een voortgaande Burgeroorlog' schreef Harold Meyerson, columnist van The Washington Post, deze week aan die ontwikkeling het hardnekkige Republikeinse verzet toe tegen een wetsvoorstel om kinderen van illegale immigranten die hun diensten voor het land hebben bewezen - bijvoorbeeld door twee jaar militaire dienst - een verblijfsstatus te geven. In Texas en Wisconsin ondernemen Republikeinen pogingen de deelname van minderheden aan verkiezingen moeilijker te maken. Ernst Hirsch Ballin, oud-minister van justitie en man van het recht, muntte afgelopen dinsdag in de Thorbeckelezing voor deze afwerende houding van burgers tegenover alles wat hun vreemd voorkomt, de term 'mentaal isolationisme'.

In Amerika raakte Trump precies die snaar met zijn suggestie dat Obama mogelijk een vreemdeling, en zelfs een moslim, is. Volgens een peiling van de rechtse nieuwszender Fox News gelooft een kwart van de Amerikanen niet dat de president in de VS is geboren, terwijl tien procent daaraan twijfelt. Trump steeg na zijn beweringen als een komeet in de peilingen en leidt nu het veld van mogelijke Repubikeinse uitdagers van de president, samen met de conservatieve protestantse dominee Mike Huckabee, voormalig gouverneur van de zuidelijke staat Arkansas.

Hirsch Ballin waarschuwde dat het mentale isolationisme, waarvan de PVV de politieke uitdrukking is, haaks staat op de openheid die noodzakelijk is, wil Nederland economisch, wetenschappelijk en cultureel vooruitkomen, en internationaal blijven meetellen. Tegelijk wil hij de gevoelens van vervreemding ernstig nemen. Hij bedoelde daar niet mee, zei hij, 'de neopolitieke correctheid die beledigende en vernederende uitingen witwast'. 'Ernstig nemen' betekent in zijn ogen burgers confronteren met de 'ongemakkelijke realiteit' van een wereld die verandert. In dat opzicht liggen Amerika en Europa dicht bij elkaar.

Hans Goslinga.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden