Het Vaticaan als broeinest van ambitie en bedrog

thriller | interview | Het nieuwste boek van bestsellerauteur Robert Harris speelt zich af binnen de muren van het Vaticaan. Kardinalen zijn uiterst aantrekkelijke romanfiguren, ondervond hij.

Robert Harris houdt ervan om te schrijven over zaken als macht, politiek en ambitie. "Zo kwam ik eigenlijk vanzelf uit bij een boek over een pausverkiezing", vertelt de Britse bestsellerauteur. Deze week verscheen de Nederlandse vertaling van 'Conclaaf', een thriller over de verkiezing van een nieuwe paus. Alweer meer dan drie jaar geleden zag Harris hoe na het laatste conclaaf kardinaal Jorge Bergoglio het balkon van de Sint-Pieter betrad. "Buonasera", zei Bergoglio, die we sindsdien als paus Franciscus kennen. Op het Sint Pietersplein juichten honderdduizenden hem toe. "Ik wist weinig van zo'n pausverkiezing. Natuurlijk kende ik dat beeld van die kleine figuur op het balkon uitkijkend over het Sint Pietersplein en de kardinalen die zich achter de ramen hadden samengeklonterd. Ik zag dat beeld en dacht: er moet iets gebeurd zijn dat hiertoe heeft geleid. Ik hou van verhalen met een beperkte tijdspanne die zich op één bepaalde locatie afspelen. Ook dat was hier het geval."

Harris was twee dagen in Nederland om Conclaaf te promoten. Zijn uitgever bedacht er een paar toepasselijke uitstapjes bij: hij nam de Engelse schrijver op sleeptouw naar Paushuize in Utrecht, de woning die de enige 'Nederlandse' paus ooit - Adrianus VI - voor zichzelf liet bouwen, zonder er ooit te gaan wonen, overigens. Very nice, vond Harris.

Hoofdpersoon van Conclaaf is kardinaal Jacopo Lomeli, de deken van het kardinalencollege. De paus is overleden en vanuit heel de wereld komen de kardinalen naar Rome om een nieuwe paus te kiezen. Een van de kanshebbers verbergt een groot geheim en ook meldt zich op het laatste moment een onverwachte deelnemer: aartsbisschop Vincent Benítez. Het is aan Lomeli om de verkiezing van een nieuwe paus in goede banen te leiden, laverend tussen de wil van God, zijn eigen ambities en die van zijn collega-kardinalen, en invloeden van buitenaf zoals een bomaanslag in de buurt van het Vaticaan. Het plot van Conclaaf is spannend, het einde van de roman ronduit sensationeel, zowel voor kerkelijke als wereldse lezers. Harris is befaamd om zijn research en dat blijkt ook weer in Conclaaf: alles klopt tot in de kleinste details, al veroorlooft hij zich wel wat dichterlijke vrijheden.

Hoe heeft u de research voor dit boek aangepakt?

"Ik heb heel veel gelezen. Verder heb ik het Vaticaan geschreven en uitgelegd wat ik van plan was. Ze waren erg vriendelijk en hebben me alle belangrijke plekken laten zien, zoals Casa Santa Marta (het woonverblijf van de huidige paus in Vaticaanstad, red.), de Sixtijnse kapel en het 'huilkamertje' waar de nieuwe paus zijn witte soutane krijgt aangemeten. Tenslotte heb ik een kardinaal geïnterviewd die aan een conclaaf heeft meegedaan. "

Wat is het meest belangrijke dat u van hem te weten bent gekomen?

"Hij vertrouwde mij onder meer toe dat elke kardinaal die het conclaaf ingaat, stiekem met de ambitieuze gedachte speelt dat hijzelf ook wel paus zou kunnen worden, hoezeer ze ook hun best doen dat te ontkennen. Dat was voor mij heel veelzeggend... Hun omgangsvormen zijn een combinatie van vormelijkheid en een zekere boosaardigheid. Het is voor een romanschrijver heel aantrekkelijk als personages niet direct zeggen wat ze bedoelen."

Het is verleidelijk om uw personages te vergelijken met personen uit de werkelijkheid. Zo lijkt de overleden paus in uw boek wel heel erg op paus Franciscus. Klopt mijn indruk?

"Het feit dat Franciscus , een outsider, naar binnen is gehaald om de kerk te besturen, zal de toekomst van diezelfde kerk volgens mij beïnvloeden. Ik wilde dat je dat in het boek zou terugzien. Het is niet één op één, maar mijn paus moest wel iets van hem weg hebben."

Om een goed verhaal te krijgen?

"Natuurlijk, maar ook omdat Casa Santa Marta de locatie is waar het merendeel van de handelingen plaatsvindt. Voor een romanschrijver is het dan heel aantrekkelijk om de paus daar te laten sterven omdat je er ook vaak terugkomt. Zijn verzegelde kamer in Casa Santa Marta is een constante herinnering aan het feit dat de dode paus meekijkt met de kardinalen in het conclaaf."

U balanceert in uw werk tussen feiten en fictie. Moest u zichzelf af en toe in bedwang houden met zoveel mooi materiaal in handen?

"De meeste romans zijn een poging ongeloof uit te schakelen en lezers te doen geloven dat de wereld die de schrijver laat zien geloofwaardig is. En als historische feiten een middel zijn om dat te bereiken, dan mag je gelijktijdig ook wat fantasie mee naar binnen smokkelen."

Het einde van Conclaaf is niet minder dan sensationeel. Op het riskante af.

"Ik had voor een meer traditioneel einde kunnen kiezen, maar uiteindelijk heb ik hiervoor gekozen. Het was dat wat het boek volgens mij nodig had. Tijdens de voorbereiding heb ik de vier evangeliën gelezen. Dat was een indrukwekkende ervaring. Christus kwam eruit tevoorschijn als een echte historische persoonlijkheid met een nog altijd een sensationele, revolutionaire boodschap. Het is onmogelijk om geen tegenstelling te zien tussen die levende Geest en dat grote mausoleum dat de kerk volgens mij is, met zijn rituelen en zijn magisterium. En dus kreeg het boek ook iets mee van die tweestrijd. Kardinaal Benítez, de onverwachte deelnemer aan het conclaaf, heeft iets van die Geest in zich: God is te vinden in het lijden, tussen de armen en de slachtoffers van oorlog. En de Geest heeft ook iets vrouwelijks. Meer kan ik eigenlijk niet zeggen zonder te veel van het plot te verraden."

Want vond u als romanschrijver van de evangeliën?

"Ik vind ze onweerstaanbaar. Het heeft iets van een 'bende onderweg'. Het is een reis, een reis naar het uiteindelijke lot. Ook al weten ze dat het in een ramp eindigt, Jezus en zijn leerlingen gaan door en waaien uit over al die kleine dorpen om het Woord te verspreiden. Ondertussen komt het einde steeds dichterbij terwijl de massa's alleen maar groter worden. Het heeft absoluut een dramatische opbouw. "

De meeste van de hoofdpersonen in uw boeken zijn mannen die hechten aan morele principes en die hun plicht doen: zoals Georges Picquart in 'De officier' en 'Cicero'. Kardinaal Lomeli past in dat rijtje.

"Ik vind dat soort figuren heel aantrekkelijk en heb bewondering voor ze. Er zijn altijd periodes in de geschiedenis waarin wij zelfvoldaan worden en we vergeten hoe gemakkelijk de gekken en de psychopaten de macht kunnen overnemen en het gepeupel met zijn lompe opvattingen tevoorschijn komt. Ik hou van mensen, zoals kardinaal Lomeli, die daar tegen in geweer komen."

U bent zelf niet katholiek. Heeft dit boek u al met al dichterbij een eventuele toetreding tot de rooms-katholieke kerk gebracht?

"Om zo'n boek te schrijven moet je toch sympathie ontwikkelen voor het instituut. Ik ben net op het Begijnhof hier in Amsterdam geweest. Ik voel me daar nu meer deel van uitmaken dan voordat ik aan dit boek begon."

Wat vond de kardinaal die u tijdens de research van het boek heeft gesproken eigenlijk van het boek?

"Hij heeft ervan genoten. Hij kon de innerlijke geloofsstrijd van Lomeli wel waarderen. Wat betreft het einde heeft hij maar tegen zichzelf gezegd dat het toch echt een roman is."

Films en boeken

Het blijft fascinerende materiaal voor romanschrijvers en filmmakers. Tientallen eerbiedwaardige, oude mannen sluiten zich op in een kapel en mogen er pas uit als ze een nieuwe paus hebben gekozen. Achter de deuren van de Sixtijnse kapel ontbrandt vervolgens een strijd tussen de verschillende kardinalen, tussen de wil van God en de vrije wil van ambitieuze prelaten. In romans over het conclaaf met titels als 'Witte Rook' en de 'Tweede Messias' speelt ook vaak de controverse tussen progressieve en conservatieve katholieken een rol, vaak gelardeerd met een crimineel of romantisch subplot.

Soms hebben ze profetische kwaliteiten zoals 'In de schoenen van de visser' van de Australische schrijver Morris West over de verkiezing van een Slavische paus, vijftien jaar voordat de Pool Karol Wojtyla tot paus werd gekozen.

De meeste bekende roman over het conclaaf is 'Het Bernini Mysterie' van de Amerikaanse thrillerauteur Dan Brown. Het verhaal, dat ook succesvol werd verfilmd, draait om een geheim genootschap - de Illuminati - dat een nucleaire bom ergens in het Vaticaan heeft verstopt. Binnen 24 uur gaat die af. Ondertussen zijn de kardinalen bezig met het kiezen van een nieuwe paus en blijken vier van de meest serieuze kandidaten voor zijn opvolging spoorloos verdwenen. Boek en film werden een groot succes, maar Brown kreeg veel kritiek op de vrije wijze waarop hij met de mores van het conclaaf was omgegaan.

En dan was er de film 'Habemus Papam' van de Italiaanse regisseur Nanni Moretti waarin een zekere kardinaal Melville (gespeeld door Michel Piccoli) tot paus gekozen wordt maar door plankenkoorts bevangen op het laatste moment weigert. Hij vlucht zelfs het Vaticaan uit, op zoek naar hulp, de kardinalen verbijsterd achterlatend. Die doden de tijd tot zijn terugkeer onder meer met een potje volleybal. Moretti overschrijdt de delicate grens tussen feit en fictie ruim, maar in het Vaticaan konden sommige bisschoppen er wel om lachen.

robert Harris

Robert Harris (59) begon zijn carrière in de journalistiek en werkte voor gerenommeerde BBC nieuwsprogramma's als Newsnight en Panorama. Later werd hij schrijvend journalist voor onder meer The Observer. In 1992 verscheen zijn eerste literaire thriller 'Vaderland', die zich afspeelt in een fictief Duitsland waar Hitler de oorlog gewonnen heeft en heel Oost-Europa heeft geannexeerd. Er werden miljoenen exemplaren van verkocht. Het was de eerste in een reeks succesvolle historische misdaadromans. Harris heeft een voorkeur voor de Romeinse tijd. Hij schreef een thriller over de uitbarsting van de Vesuvius in 79 na Christus en een trilogie rond de Romeinse staatsman Cicero. In 2013 verscheen 'De officier', over de beruchte Dreyfuss-affaire, die aan het begin van de vorige eeuw heel Frankrijk in de ban hield. Ook hier gebruikte Harris een historisch feit en een aantal historische figuren waar hij een ingenieuze thriller omheen vlocht.

Robert Harris: 'Ik vind de evangeliën onweerstaanbaar. Het heeft iets van een 'bende onderweg'.' foto jörgen caris

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden