Het valt te leren: niet meer liegen om je baas te helpen

bedrijfsethiek | Ethisch handelen is in sommige ondernemingen niet eenvoudig, weet de Amerikaanse hoogleraar Mary Gentile. Ze ontwikkelde lesstof om wel open kaart te spelen.

Augustus 1978. De 18-jarige Judy Ulrich, haar zusje Lyn en nichtje Donna zijn in de Amerikaanse staat Indiana met hun Ford Pinto onderweg naar een volleybalwedstrijd. Hun auto vliegt in brand als twintiger Robert Duggar even niet op de weg let en ze van achter aanrijdt. Lyn en Donna zijn opslag dood, Judy overlijdt acht uur later.

Dat een Ford Pinto makkelijk in brand vliegt, weet Ford-medewerker Denny Gioia dan al vijf jaar; de Pinto heeft een gebrekkige brandstoftank. Toch besluiten hij en zijn collega's het model niet terug te roepen. Als Ford wordt aangeklaagd voor moord, is Gioia's eerste reactie: en die achteloze automobilist dan? Veertig jaar later geeft hij in een interview toe: "Voor ik bij Ford werkte protesteerde ik tegen de oorlog in Vietnam, maar die waarden was ik na twee jaar daar werken al kwijt."

Het is een voorbeeld dat de Amerikaanse hoogleraar Mary Gentile (62) in haar vak bedrijfsethiek vaker voorbij heeft zien komen. Werknemers die niet meer zien dat ze on-ethisch handelen, omdat hun bedrijfscultuur het goedpraat. Of denken dat ze geen keus hebben en daarom de mist ingaan.

Gentile doceerde er jarenlang over aan de Harvard Business School. Was er weer een schandaal à la de Ford Pinto in het nieuws, dan greep ze zo'n casus aan om haar studenten iets mee te geven over ethisch handelen. Maar die staken er niets van op, concludeerde ze na een aantal jaar. Sterker, soms speelden oud-Harvardstudenten zelf een hoofdrol in die schandalen. "Mijn lessen maakten geen verschil, dus eind jaren negentig stopte ik er even mee. "

Van die crisis waarin ze toen verkeerde, is nu niets meer te merken. In een vergaderzaaltje van de Vrije Universiteit in Amsterdam laat Gentile regelmatig een aanstekelijke lach horen. Ze geeft geen blijk van chagrijn als ze het heeft over een economiestudent die dacht dat de lessen bedrijfsethiek bedoeld waren om malversaties goed te praten. En ze vertelt enthousiast over 'Giving Voice to Value', een nieuw curriculum bedrijfsethiek dat ze tien jaar geleden ontwikkelde. Om hierover te spreken is ze nu een paar dagen in Nederland.

Tijdens de lessen van Giving Voice to Value (GVV) is ethisch handelen het uitgangspunt waar niet van kan worden afgeweken. "Ik zag dat studenten van de klassieke colleges bedrijfsethiek soms moedeloos werden", vertelt Gentile. Hadden haar studenten een uur lang gediscussieerd over een kwestie, dan kwamen ze soms tot de conclusie: correct handelen is in deze situatie niet mogelijk. "Die gedachte schuiven we bij GVV opzij. In plaats daarvan stellen we de praktische vraag: stel dat je ethisch wil handelen, hoe zorg je er dan voor dat je daar in slaagt?"

Om daar antwoord op te krijgen, verzamelde Gentile honderden verhalen van werknemers en studenten die zich tijdens fraudekwesties staande wisten te houden. Of juist niet. Die verhalen zoals die van Susan X, die van haar baas moest liegen tegen een klant, gebruikt ze in haar lessen. "Studenten schrijven vervolgens in een script hoe ze in zo'n situatie ethisch kunnen handelen. Daarbij houden ze in gedachte wat er op het spel staat. Voor hen en hun baas. En wat anderen als weerwoord op hun argumentatie kunnen hebben. Zo komen ze beslagen ten ijs."

De lessen GVV zijn inmiddels beschikbaar in onder andere het Russisch, Koreaans, Spaans en ook de Vrije Universiteit overweegt ze toe te passen. Maar het aanbieden van het programma gaat niet altijd van een leien dakje, weet Gentile. "In India zeiden ondernemers me: 'Leuk dat je met ons komt praten Mary, maar hier kun je niet eens je rijbewijs halen zonder om te kopen.'"

Heeft ze nu, twintig jaar na haar dip, wel het gevoel verschil te maken? Weer die aanstekelijke lach. "Op sommige dagen wel. Een paar jaar geleden in Nigeria bijvoorbeeld. Toen vertelde een manager me dat ze na het horen van mijn speeches de durf had gevonden om in actie te komen tegen fraude op haar werk." Maar op deze druilerige 9de november is dat toch anders, zegt de Amerikaanse. "We just had an election."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden