Het valt niet mee om vrouw te zijn

null Beeld Thinkstock
Beeld Thinkstock

Hedendaagse handboeken voor vrouwen kunnen snel vervelen. Een uitzondering daarop vormt het boek van Caitlin Moran. Eindelijk een feministe die niet zuur doet over mannen en heteroseks.

Met veel tamboer verscheen twee jaar geleden het vuistdikke 'Handboek voor de moderne man'. Het leerde de lezer hoe hij een das moest strikken, hoe hij zijn verkering netjes kon uitmaken, en wat het juiste gedrag was op een feestje ('Blijf niet plakken'). Het boek haalde één herdruk, en dat was dat. Blijkbaar vermocht de kernvraag - hoe dien je in dit tijdsgewricht man te zijn - de doelgroep niet al te zeer boeien.

Vrouwen daarentegen zijn verzot op boeken waaruit ze kunnen leren hoe ze zich als vrouw moeten gedragen. Onlangs zag alweer de achtste druk het licht van het 'Handboek voor de moderne vrouw' - in een herziene, uitgebreide editie. Publicistes Aaf Brandt Corstius en Machteld van Gelder beschrijven daarin hoe je aan de man kunt geraken, wat de valkuilen en vreugden zijn van het moederschap, wat je moet weten van geldzaken, hoe je staande blijft op een borrel. Hun toon is opgewekt en licht ironisch. Niet zeuren, maar aanpakken lijkt het motto. Maar de gedachte dat het beslist niet meevalt om vrouw te zijn, kiert door elke bladzijde.

In hetzelfde genre verscheen recentelijk 'Gevaarlijke vrouwen'. In deze 'gids voor het moderne leven' willen drie Britse vrouwen van zekere leeftijd hun levenswijsheden met ons delen. Het idee, zei een van hen in een interview, ontstond tijdens hun vrijdagse uitgaansavond, als ze gedrieën 'het leven en het universum' doornamen. Waarom, dachten ze, zouden ze hun visie op allerlei vrouwenthema's niet bij elkaar brengen in een boek?

Het resultaat brachten ze onder in liefst 600 lemma's, van de A van 'Aandenkens' tot de Z van 'Zwijmelen'. Sommige zijn, het moet gezegd, alleraardigst. Onder 'Dochters' staat bijvoorbeeld: "Het is zalig een bonsaiversie van jezelf te hebben." Onder 'Jezelf googelen': "Heeft iets merkwaardigs en vaag masturbatoirs. Probeer het één keer, maar doe het daarna nooit meer, tenzij je hartstikke gek wilt worden."

Van andere lemma's zou je zelfs wensen dat iedereen ze in de oren knoopt. "Haal jezelf niet omlaag. Het is zinloos en het kan gênant en irritant worden voor je omgeving." (Misschien een tip voor Brandt Corstius en Van Gelder? Boven hun inleiding staat de kop: 'Wij zijn ook maar amateurs') En dit zou helemaal op een tegeltje moeten: "Bekijk het eens vanuit het mannelijk perspectief, of het nu om eten, seks, gezelligheid, verantwoordelijkheden of het huishouden gaat, en bevrijd jezelf navenant." (Inderdaad, zo'n zelfomlaaghalende kop ter inleiding op je boek - geen man zou dat in het hoofd halen.)

Helaas lijdt ook 'Gevaarlijke vrouwen' aan het euvel dat vrouwenhandboeken dikwijls teistert: puntigheid gaat snel vervelen. De stukjes zijn te hapsnap, te willekeurig, te opzichtig grappig ook. Bij sommige lemma's snak je naar bredere verbanden, naar uitwerking en verdieping. Andere zou je juist heel best kunnen missen ('Intimiteit is niet altijd makkelijk'). Een paar pagina's kriskras savoureren voor het slapen gaan - dat lijkt nog het aanbevelenswaardigst.

Dat bezwaar geldt niet voor 'How to be a woman/Vrouw zijn, hoe doe je dat?' van Caitlin Moran, onder meer columniste bij de Britse krant The Times. Hoewel de titel het zoveelste handboek suggereert, is het tegendeel het geval. Haar boek bevat een onnavolgbare mengeling van autobiografische anekdotes en essayistiek, en dit alles nog aangenaam geschreven ook.

In eigen land wordt Moran genoemd als de vrouw die het feminisme wellicht opnieuw salonfähig kan maken. Dit boek, schreef activiste Laurie Penny in The Guardian, is wat we nu nodig hebben. Niet wéér een saaie lijst met tamme klachten, maar een beetje filth, een beetje hoop, en een 'wellustige emmer vol met moed'.

Moran (1975) begint met een hilarische beschrijving van haar jeugd in een hippieachtig gezin: oudste van acht kinderen, te dik, kleine woning, nette armoede, ouders die de opvoeding niet al te strikt ter hand namen. Als ze dertien is en voor het eerst ongesteld wordt, 'heeft ze geen idee hoe ze vrouw moet worden'.

Haar herinneringen gaan vloeiend over in een haarscherpe analyse van het hedendaagse feminisme: "Het is knarsend tot stilstand gekomen. [...] Wat ooit de opwindendste, vurigste en meest effectieve revolutie aller tijden was, bleek op een of andere manier te zijn ingekrompen tot een paar steeds kleiner wordende discussies tussen enkele tientallen feministische academici in boeken die alleen gelezen worden door feministische academici, en om 11 uur 's avonds besproken op een speciaal themakanaal."

Maar waar veruit de meeste vrouwen er heden ten dage de neus voor ophalen, wil Moran het feminisme 'terugwinnen'. Haar even simpele als elegante argument: "We hebben het enige woord nodig dat we ooit hebben gehad voor 'het scheppen van een wereld waarin man en vrouw gelijk zijn'." Hartstochtelijk roept ze haar seksegenoten op tot navolging. "Zeg het. Zeg het! Zeg het nu! Want als je dat niet lukt, wil dat feitelijk zeggen dat je vooroverbuigt en zegt: 'Geef me een schop onder mijn kont en neem me mijn stemrecht af, o heren van het patriarchaat.'"

Wie desondanks blijft twijfelen of ze er een is, beveelt Moran het volgende proefje aan. Steek je hand in je onderbroek. Als je er a) een vagina aantreft, en je b) daar iets over te zeggen wilt hebben, luidt het antwoord: ja, ik ben een feministe. Persoonlijk noemt ze zichzelf nog liever 'militant feministe', want dat maakt het 'sappiger'. Ze wil die term terugclaimen "zoals de zwarte gemeenschap het woord 'nigger' teruggeclaimd heeft".

Om kort te gaan: voor het eerst in jaren schoot ik bij lezing van een vrouwenboek regelmatig in de lach. Nogal verfrissend vond ik ook dat Moran nergens zuur doet over mannen of over heteroseks. Wat heet: ze is er dol op. En zelfs de beschrijvingen van haar twee bevallingen en het moederschap zijn, o wonder, heerlijke lectuur.

Is er dan niks op Morans boek aan te merken? Jawel. De hoofdstukken over popmuziek (ze was jarenlang als journaliste werkzaam in de scene) konden mij matig boeien. Haar uitgebreid beschreven afkeer van hoge hakken las ik met verbazing. En de warme woorden die ze wijdt aan haar heldin Germaine Greer (Australisch feministe, bekend van de bestseller 'De vrouw als eunuch' uit 1970) hadden van mij wel wat minder gemogen. Moran neemt enige afstand van Greers latere opvattingen, maar noemt bijvoorbeeld niet dat zij in 1999 cliterodectomie vergeleek met westerse borstvergrotingen. Meisjesbesnijdenis moesten wij volgens Greer zien in hun 'culturele context' - ik verzin dit niet.

De slothoofdstukken zijn weer pareltjes. Meesterlijk haalt Moran uit naar de terreur van jong en jeugdig, die in essentie een 'ontkenning is van het feit dat we doodgaan'. En het mooiste bewaart ze voor het nawoord, als ze uitlegt waarom ze op een dag besloot 'geen prinses' te willen worden. Ze besloot zich niet langer druk te maken om wie ze moest zijn, maar om wat ze in het leven moest doen. "Accepteren dat je gewoon een doodnormale vrouw bent die zal moeten doorpakken, hard werken en zich gedragen om iets te bereiken, kan ¿ als je eenmaal over de fnuikende teleurstelling van je verpletterende normaalheid heen bent ¿ ontzettend bevrijdend zijn."

Als dat ons aller streven wordt, kunnen de vrouwenhandboeken bij het oud vuil. Vandaag nog.

Aaf Brandt Corstius en Machteld van Gelder: Handboek voor de moderne vrouw. Podium, Amsterdam. ISBN 9789057594700; 492 blz. € 15

Clare Conville, Liz Hoggard en Sarah-Jane Lovett: Gevaarlijke vrouwen. Een gids voor het moderne leven. Uit het Engels vertaald door Henny Corver. De Bezige Bij, Amsterdam. ISBN 9789023471523; 286 blz. € 18,90

Caitlin Moran: How to be a woman. Vrouw zijn, hoe doe je dat? Uit het Engels vertaald door Petra C. van Eerden. De Arbeiderspers, Amsterdam. ISBN 9789029583367; 303 blz. € 19,95

Haar goede naam gaat nog steeds boven alles

Zelfhulpboeken voor vrouwen zijn geen hedendaags fenomeen. Ook in eerdere eeuwen verschenen er talloze handleidingen waarin je kon lezen hoe je in het leven moest staan.

Nieuw is eigenlijk alleen een thema als de combinatie arbeid en zorg. Vrijwel alle andere onderwerpen die eigentijdse handboeken aansnijden - uiterlijk, hofmakerij, moederschap, ouderdom - gelden als vanouds als bron van getob. Alleen de oplossingen verschillen.

Zo waarschuwde de Haarlemse letterkundige en uitgever Adriaan Loosjes in zijn 'De vrouw in de vier tijdperken haars levens' (1809) het huwbare meisje voor zekere heren. "Ongenaakbaar moet zij zijn voor Jongelingen, op welker naam slechts het kleinste vlekje kleeft." Haar 'goede naam' ging per slot 'boven alles'. Twee eeuwen later is reputatie nog stééds een punt van zorg - maar dan anders. In het 'Handboek voor de moderne vrouw' van Aaf Brandt Corstius en Machteld van Gelder vraagt ene Anna zich af: "Met hoeveel mannen kan ik jaarlijks naar bed zonder een sloerie te zijn?"

Loosjes maande destijds jonggehuwde vrouwen tot zachtmoedigheid in echtelijke ruzies: "Hoe menig Echtgenoot is behouden gebleven of teruggekeerd tot de stille kalmte des gemoeds door de verstandige inschikkelijkheid der Vrouwe." Het advies van Brandt Corstius en Van Gelder inzake meningsverschillen: "Wat je moet doen, is onderhandelen."

Sommige negentiende-eeuwse raadgevingen klinken daarentegen weer verrassend vertrouwd.

Willen vrouwen 'een zoo gelukkig mogelijke ouderdom' beleven, meende Loosjes, dan wachten zij zich om "zich te gedragen alsof zij nog in den prillen leeftijd harer jeugd waren, en door kleeding en andere kunstgrepen hare jaren te bedekken". Dat leidt slechts tot 'spotternijen van het opkomend geslacht'. Brandt Corstius en Van Gelder: "Iemand die zijn hele leven vast wil houden aan de glorie van de tienerjaren krijgt vaak een beetje een tragische uitstraling."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden