Het uur U voor glyfosaat

Plantendoder | Een gif dat effectief en goedkoop onkruid vernietigt. Ideaal. Zo ideaal dat het veel te vaak wordt gebruikt. En nu in ons bloed opduikt. De EU moet het voor 1 juli weer goedkeuren maar is verdeeld. De boer vreest symboolpolitiek.

BART ZUIDERVAART

Joris Baecke is akkerbouwer in het Zeeuwse Nieuw-Namen, een klein plaatsje aangeplakt tegen de Belgische grens. Hij teelt er gewassen als uien en bruine bonen. Voordat Baecke zijn percelen inzaait, gaat hij het onkruid te lijf met glyfosaat. In zijn woorden een 'doeltreffende herbicide'. Het resultaat: een schone akker, ideaal voor zijn uien en bonen.

Zeventig kilometer verderop, in het machtscentrum van Europa dat Brussel heet, lieten 48 europarlementariërs vorige maand vrijwillig hun urine testen. Wat bleek: bij allemaal werden sporen van glyfosaat aangetroffen. De politici hadden gemiddeld per liter 1,7 microgram van het spul in hun urine, terwijl de drinkwaternorm voor glyfosaat 0,1 microgram is. SP-europarlementariër Anne-Marie Mineur, deelnemer aan de test, zei na afloop: "In Europa gaan we uit van het voorzorgsbeginsel: als niet zeker is dat een product veilig is, dan moet je er niet aan beginnen." Glyfosaat moet van de markt, vindt ze. Zo snel mogelijk.

Licentie loopt af

De discussie over de toekomst van glyfosaat is in een beslissende fase beland. Vandaag praten de 28 EU-lidstaten in Brussel over de vraag of het omstreden bestrijdingsmiddel, vooral bekend van het product Roundup en van de chemiereuzen Monsanto en Syngenta, nog langer mag worden gebruikt. Het is de zoveelste vergadering. De afgelopen maanden werden meerdere bijeenkomsten afgebroken nadat de landen niet tot overeenstemming kwamen. Maar de tijd van besluiteloosheid is voorbij. De Europese licentie van glyfosaat loopt over exact een week af. Geen nieuw besluit over verlenging betekent dat het spul van de Europese markt zal verdwijnen.

De glyfosaat-kwestie speelt zich af in de marge van waar Brussel voornamelijk wakker van ligt: de vluchtelingencrisis en de toekomst van Engeland in de Europese Unie. Maar op de achtergrond lopen de gemoederen over het zeer veel gebruikte bestrijdingsmiddel hoog op. Wat de kwestie bemoeilijkt, is dat wetenschappers verdeeld zijn over de schadelijke gevolgen van glyfosaat. In maart vorig jaar concludeerde een werkgroep van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) dat het 'mogelijk kankerverwekkend' is. Twee maanden geleden kwam een andere afdeling van de WHO tot een conclusie die daar haaks op staat: glyfosaat kan onmogelijk leiden tot kanker. Daar tussendoor berichtte de Europese voedselwaakhond EFSA dat de gezondheidsrisico's van glyfosaat, mits verstandig gebruikt, beperkt zijn.

Belediging

Met een kast vol rapporten, gevuld met tegenstrijdige adviezen, lukt het de Europese landen niet een akkoord te bereiken over het bestrijdingsmiddel. In maart dit jaar stelde de Europese Commissie voor het gebruik van glyfosaat ook de komende vijftien jaar toe te staan. Bas Eickhout, europarlementariër namens GroenLinks, noemt dit 'een belediging voor de wetenschap'.

Het voorstel is pas aangenomen als een gekwalificeerde meerderheid het steunt. Dat betekent dat niet alleen minimaal zestien lidstaten akkoord moeten gaan, deze landen dienen ook ten minste 65 procent van de totale bevolking van de Europese Unie te vertegenwoordigen. Deze opzet maakt grote, dichtbevolkte landen machtig.

Het plan van de Europese Commissie haalde het niet. Nederland zag er niets in, net als Duitsland, Frankrijk en Italië. Achter de schermen bedacht Brussel een compromis: verlenging van de vergunning met 'slechts' negen jaar, met een voorbehoud: het Europese agentschap voor chemische stoffen (ECHA) doet nieuw onderzoek naar schadelijke effecten. Mochten die uitkomsten alarmerend blijken, kan de licentie alsnog worden ingetrokken.

Namens Nederland schaarde staatssecretaris Martijn van Dam (PvdA, landbouw) zich, met instemming van de Tweede Kamer, achter het voorstel. Maar bij een nieuwe bijeenkomst van de lidstaten, een maand geleden, was er nog steeds geen gekwalificeerde meerderheid.

Duitsland verdeeld

Duitsland speelt een sleutelrol in de voortslepende kwestie. De glyfosaat-discussie splijt de coalitie in het buurland. De SPD wil het middel van de Europese markt hebben, tot ongenoegen van partner CDU. Tot op heden zijn beide coalitiegenoten op dit punt niet nader tot elkaar gekomen, waardoor Duitsland zich steeds moest onthouden van stemming. Tel daar de weigerachtige, grote landen Frankrijk en Italië bij op, en de vereiste meerderheid raakt uit zicht.

Joris Baecke ergert zich aan 'dit politieke spel, dat de wetenschap overvleugelt'. Baecke is behalve akkerbouwer ook voorzitter van de werkgroep Plantgezondheid bij LTO Nederland. In die hoedanigheid 'bemoeit' hij zich met glyfosaat. "Het is een symbool geworden. En dat symbool moet volgens critici verdwijnen." Een onverstandige opvatting, vindt Baecke. "Er is een beeld ontstaan alsof zonder glyfosaat de wereld gered is. Maar het is het paard achter de wagen spannen. Je behaalt er geen milieuwinst mee. Agrariërs zullen alternatieven moeten gebruiken. De schade kan dan juist groter zijn."

Verder onderzoek

Of er vandaag in Brussel wel een akkoord wordt bereikt, is nog allerminst zeker. Het overleg is inmiddels opgeschaald naar het hoogste ambtelijke niveau, verenigd in het zogeheten Comité van Beroep. Het voorstel dat nu op tafel ligt: licentie verlengen met maximaal achttien maanden, in afwachting van het onderzoek van het chemische agentschap.

Als Duitsland, Frankrijk en Italië voet bij stuk houden, is de laatste kans verkeken. De bal ligt dan weer bij de Europese Commissie, die zelfstandig de vergunning kan verlengen indien de lidstaten er definitief niet uitkomen. Die kans is groot.

Europarlementariër Bas Eickhout weet dat de dreiging van dit scenario de Europese Commissie 'veel chagrijn' bezorgt. "De lidstaten falen en dat maakt de commissie kwetsbaar. Zoals altijd zullen er de bekende beschuldigende vingers zijn: 'zie je wel, Brussel heeft het weer gedaan'. En daar heeft de commissie niet bepaald zin in."

Eickhout 'hoopt van harte' dat Brussel dit keer 'niet het vuile werk van de lidstaten gaat opknappen'. Maar ook hij weet dat zijn wens hier de vader van de gedachte is.

undefined

Wat is Glyfosaat?

Glyfosaat is de meest gebruikte onkruidverdelger ter wereld want het middel is goedkoop en bijzonder effectief. Planten nemen het glyfosaat op via hun bladeren. Het dringt daar door de waslaag heen, komt in de sapstromen terecht en bereikt zo de groeikernen. Daar blokkeert het de aanmaak van essentiële aminozuren. De plant sterft af.

Omdat die aminozuren alleen in planten worden aangemaakt, is de toxiciteit van glyfosaat voor mens en dier gering, zegt Corné Kempenaar van de Wageningen Universiteit. "Alle onderzoeken geven hetzelfde beeld: in een vergelijking met andere herbiciden komt glyfosaat steevast als een van de minst giftige uit de bus." Het enige dat Kempenaar zorgen baart is dat de onkruidverdelger zo veel wordt ingezet dat het zich ophoopt in het milieu.

Producent Monsanto heeft immers ook mais, soja en katoen genetisch zo veranderd dat deze resistent zijn tegen glyfosaat. "Daardoor worden hier en daar de normen in het oppervlakte- en grondwater overschreden."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden