Het ultieme doodsbericht

WASHINGTON - Adembenemend zijn de eerste dertig minuten van Steven Spielbergs nieuwste productie 'Saving private Ryan'. Als de eerste soldaten op 6 juni 1944 vanuit hun lichte landingsvaartuigen voet in het zeewater van Normandië's Omaha Beach willen zetten barst het oorlogsgeweld los om naar het lijkt nooit meer op te houden.

De kogels slaan overal in de lichamen in en de eerste gewonden zakken met hun bepakking langzaam in het water weg. Het eerste rood van het bloed mengt zich met het grauw van het zeewater terwijl elders de granaten dat mengsel doen opspatten. Soldaten trachten tevergeefs te ontkomen aan het helse geratel uit de Duitse bunkers bovenop de duinen. Zwaargewonden proberen hun ingewanden terug te duwen in hun onderbuiken. Een afgerukt been vliegt door de lucht, een afgerukte arm wordt opgepakt met de andere hand. Er klinkt gekreun, geroep om moeders. Aalmoezeniers geven de laatste sacramenten. Duitse militairen wankelen brandend een door de geallieerden troepen aangevallen bunker uit. “Laat branden” wordt gecommandeerd. Als de stilte langzaam valt kleurt het water dat op het met lijken bezaaide strand rolt dieprood.

D-Day en de daaropvolgende maanden naar het einde van de Tweede Wereldoorlog zijn in het verleden dikwijls geromantiseerd op het filmdoek in monsterproducties als 'The longest day en 'A bridge too far'. Spielberg is wars van heldendom in 'Saving private Ryan'. Oorlog is hel, is met alle macht proberen te overleven. Met koelbloedigheid, Godsvertrouwen, wanhoop en lafheid. En ondertussen als dikwijls nog minderjarige vrijwilliger voor het front of als dienstplichtige, die daarheen is gecommandeerd het gevoel proberen te hebben dat je je inzet voor een goede zaak.

De honderdduizenden mannen die de Tweede Wereldoorlog naar een einde vochten waren een noviteit in de Amerikaanse krijgsgeschiedenis. Voor het eerst waren hier opgetrommelde burgers bezig, boerenjongens uit het midwesten, door de wol geverfde straatschoffies uit Brooklyn, studenten. Wat hen bond en op de been hield, zegt oorlogshistoricus Stephen Ambrose en adviseur van de regisseur in zijn boek 'Burgersoldaten', was niet vaderland en vlag maar het eenheidsgevoel en de onderlinge kameraadschap.

Een monument voor deze mannen noemt Spielberg zijn film. “Ik wilde hun verhaal vertellen. Verzoet je dat door te zeggen dat sterven makkelijk is en nobel? Hoeveel films hebben dat al niet tot kotsens toe gedaan. Ik laat liever kotsen. Ik laat liever zien hoe deze jongens stierven.”

De titelheld van de film, soldaat James Francis Ryan, duikt pas in het laatste kwart van het bijna drie uur durende epos op. Drie oudere broers van Ryan zijn gesneuveld in Europa en op Nieuw-Guinea. Hun moeder dreigt de telegrammen waarin dit wordt meegedeeld op dezelfde dag te ontvangen. De stafchef van de Amerikaanse strijdkrachten, generaal George Marshall, gebiedt dat de enige overgebleven Ryan van het front in Normandië wordt gehaald en naar huis wordt gestuurd.

Maar Ryan wordt vermist sinds hij tijdens de D-Day-invasie achter de vijandelijke linies in noordwest-Frankrijk is gedropt. De legereenheid van kapitein John Miller (Tom Hanks) krijgt de opdracht hem op te sporen. Als dat na lang rondzwerven met steeds geïrriteerder rakende soldaten en met verlies van enkele leden van de eenheid lukt, wil Ryan (gespeeld door Matt Damon) helemaal niet naar huis. De groep militairen, waarbij hij aansluiting heeft gevonden, is bezig een brug te verdedigen tegen de Duitsers en hij is niet van plan zijn maten in de steek te laten.

Miller staat voor het blok: hij heeft tijdens de zoektocht het moreel hoog gehouden met de stelling dat als James Ryan is gevonden, iedereen zijn bijdrage aan de strijd heeft geleverd en met opgeheven hoofd naar de Verenigde Staten kan gaan. Het dilemma wordt opgelost als de Duitsers oprukken en ook Millers eenheid aan de gevechten moet gaan meedoen.

Steven Spielberg heeft niet 'iets' met de Tweede Wereldoorlog, hij is erdoor bezeten. Schindler's List was en is een persoonlijke belijdenis. Zijn holocaustproject, waarin hij alle herinneringen van overlevenden van de vernietigingskampen op de band neerlegt om er een educatief monument van te maken, nadert zijn voltooiing nu de gesprekken in de voormalige Sovjet-Unie zijn afgerond.

Ook 'Saving private Ryan' valt in de categorie 'bezetenheid'. Spielberg, die zijn dertienjarige zoon Max verbiedt de film te gaan zien, bracht als 24-jarige een dag door op Omaha Beach. “Ik zag iets wat ik nooit zal vergeten. Voor mij liep een man met zijn hele familie. Toen hij al die kruisen en davidssterren zag stortte hij in en begon onhoudbaar te huilen. Zijn familie moest hem op de been helpen. Zo begint de film. Hij begint met iets wat ik in 1972 voor mijn ogen zag gebeuren.”

'Saving private Ryan', die voor hij afgelopen vrijdag in roulatie ging al veel voorpubliciteit had gekregen - dat is Spielberg wel toevertrouwd - is vrijwel zonder uitzondering met veel waardering verwelkomd door de critici. De New York Times spreekt van het ultieme doodsbericht naar het thuisfront, een film die de oorlog weergeeft als nooit tevoren en de beste oorlogsfilm van deze tijd. De Los Angeles Times zegt dat weer eens is aangetoond waartoe Spielberg in staat is als hij tot de grenzen van zijn kunnen gaat. De Boston Globe spreekt van de ultieme gevechtsfilm, die alle klassiekers ver achter zich laat. Alleen de Washington Post tekent bij alle lof aan dat de aanpak van Spielberg nog altijd iets te glad is, te veel een poging tot filmische volkomenheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden