Het Uber van het onderwijs

Ouders met eigen plannen voor nieuwe scholen rammelen aan de poorten in Amsterdam. Een historische wetswijziging is nog wel even nodig.

Het Uber van het onderwijs, dat is het Amsterdamse project Onze Nieuwe School. Zoals de taxi-app de grenzen van het vergunningensysteem voor taxichauffeurs opzoekt, zo tart Onze Nieuwe School de regels voor het stichten van een school. Volgens de regels moet een nieuwe school een 'richting' hebben: religieus, levensbeschouwelijk of 'algemeen bijzonder' zoals Montessori, Dalton of Jenaplan. Maar waarom zou je niet een school mogen oprichten die speciaal gericht is op jongensonderwijs, op Latijn of op de inspirerende uitvinder Alan Turing?

De gemeente Amsterdam wil dat mogelijk maken, en schreef een wedstrijd uit voor vernieuwende onderwijsconcepten. Alles mocht. De beste ideeën zouden zo snel mogelijk moeten leiden tot een echte school, het liefst al op 1 september, wilde wethouder Simone Kukenheim. Maar als de winnaars volgende week bekend gemaakt worden, is het allerminst zeker dat de scholen er ook mogen komen.

Amsterdam wordt al jaren geteisterd door een tekort aan scholen en vooral, in de ogen van veel ouders, aan goede scholen. Allerlei experimenten met loting en matching voorkomen niet dat honderden achtstegroepers en hun ouders teleurgesteld de zomervakantie in gaan vanwege plaatsing op een middelbare school die ze niet zo leuk vinden.

Wethouder Simone Kukenheim (D66) probeert meer plaatsen op goede scholen te creëren. Daarom schreef ze een 'Idols' uit voor schoolplannen: Onze Nieuwe School. Amsterdammers dienden maar liefst 124 ideeën in voor vernieuwende basis- en middelbare scholen. Inmiddels zijn de vijftien beste schoolplannen door een jury geselecteerd. Volgende week wordt van drie of vier plannen bekendgemaakt dat zij volgens de gemeente in aanmerking komen voor oprichting.

Veruit de meeste van deze plannen hebben geen religieuze of levensbeschouwelijke grondslag. Zo wil classica Aviva Boissevain een Latijnse school oprichten."Die zou op zich best passen in een humanistische traditie, en dan voldoe je aan de wet. Maar om alleen daarom nu te zeggen dat het een humanistische school is... Dat vind ik een beetje hypocriet."

Ondernemer Ebel Kemeling bedacht met anderen de Alan Turingschool: "We kregen pas door hoe strikt de regels over 'richting' zijn, toen we onze plannen al hadden ingediend. Wij kozen voor de iconische figuur Alan Turing om onze leerlingen voor te bereiden op een wereld waarin kunstmatige intelligentie steeds belangrijker wordt. Turing was een onwaarschijnlijk scherpe logicus, die een abstract redeneervermogen koppelde aan een praktische, experimentele manier van denken. Hij analyseerde niet alleen, hij kon ook iets maken. Zo ontcijferde hij tijdens de Tweede Wereldoorlog de Enigmacode van de Duitsers. In 1946 liep hij de marathon in een tijd die hem zo op het podium bij de Olympische Spelen had doen belanden. Hij was een doorzetter, iemand die dóórvroeg. Maar op die grondslag krijg je van het Rijk geen vergunning."

Wetsvoorstel

Geen wonder dat ze in Amsterdam opgetogen zijn over het wetsvoorstel dat staatssecretaris Sander Dekker vorige week indiende om het begrip 'richting' uit de wet te schrappen. Wat hem betreft lopen schoolstichters voortaan niet meer op tegen de klassieke zuilen in het onderwijs: de levensbeschouwelijke of religieuze vereisten. Ook scholen die alleen draaien om een pedagogisch of vernieuwend onderwijsconcept moeten ruimte krijgen.

"Maar voor ons komt die wet te laat", zegt Judith Fischer, die een plan indiende voor een school waarbij het onderwijs een co-creatie is van klas, stad en thuis. Op zijn vroegst gaat de nieuwe wet pas in 2018 in. Bovendien gaan er verkiezingen overheen. De vrees bestaat dat christelijke partijen het wetsvoorstel zullen intrekken als ze kunnen regeren.

Het Amsterdamse project Onze Nieuwe School levert wethouder Kukenheim nu het verwijt op goede sier te maken met een belofte die zij nooit kan waarmaken. Toch is de 'Idols voor scholen' in Amsterdam geen vergeefse drukte, vindt Chris Sigaloff, directeur van Kennisland. Deze denktank voor maatschappelijke vernieuwing is door de gemeente gevraagd om Onze Nieuwe School te organiseren.

Opportunistisch

"Natuurlijk is de gemeente er wel enigszins opportunistisch ingegaan", geeft Sigaloff toe, "maar je moet ergens beginnen. Het is een kip-of-eiverhaal. Ik vergelijk Onze Nieuwe School met Uber of Airbnb: nieuwe initiatieven, die vragen om nieuwe regels. De staatssecretaris noemde bij de presentatie van zijn wetsvoorstel de schoolplannen in Amsterdam. Op het ministerie en bij de inspectie willen ze echt wel wat veranderen."

Zolang de wet niet is aangepast, blijft Amsterdam met een tekort aan goede scholen zitten, vreest Ebel Kemeling van de Alan Turingschool. Of is er toch een oplossing?

Wie namelijk wél een nieuwe school kan oprichten, zijn de Amsterdamse schoolbesturen. Deze koepels van protestantse, katholieke of openbare basis- en middelbare scholen kunnen zeggen: wij hebben nog wel ruimte voor zo'n vernieuwende school in een van onze gebouwen. Of we huren een pand, vragen een licentie aan en zorgen ervoor dat er administratie, financiering en leerkrachten komen. Zo krijgen de nieuwe scholen alsnog een oude 'richting' opgeplakt. Voor een aantal schoolstichters is dit geen ideale optie, omdat zij vrezen dat hun plannen verwateren.

De macht van de schoolbesturen in het onderwijs reikt verder dan die van de gemeente. Volgens Chris Sigaloff van Kennisland is dit typisch een voorbeeld van een ouderwetse praktijk die doorbroken moet worden. "Het samenspel tussen schoolbesturen, ouders, gemeente, inspectie en Rijk moet veel beter. Alleen zo'n wetsvoorstel van Dekker is niet genoeg. Ook buiten die wet om zouden scholen gebruik moeten maken van de denkkracht van hun leraren, de ouders en de leerlingen. Maar de tradities in het onderwijs zijn zo ingesleten. Ouders gedragen zich vaak als consumenten en bemoeien zich nauwelijks met wat er binnen school gebeurt. Waarom blijven er nog steeds zoveel leerlingen zitten? Waarom toch die grote kloof tussen basis- en voortgezet onderwijs? Waarom klassikaal les? Waarom iedereen hetzelfde leerboek?"

Wat de Amsterdamse schoolbesturen niet leuk vonden, is dat wethouder Kukenheim hen niet betrok bij Onze Nieuwe School. "Zij voelden zich onterecht weggezet als de dinosauriërs van het onderwijs", zegt Sigaloff. "Alsof zij niet in staat zouden zijn tot onderwijsvernieuwing."

Dat is dan ook onzin, vindt René Rigter van schoolbestuur Staij, een van de slechts drie schoolbesturen die van meet af aan meedeed aan Onze Nieuwe School. Staij kwam met het plan voor een school voor 0 tot 18-jarigen, Laterna Magica. "Waarom anderen dat niet deden? Misschien wel omdat de wethouder hen niet in het overleg betrok, inderdaad. Maar ook omdat scholen al veel innoveren, en ieder plan weer tijd en energie kost. Bovendien moet je soms een school sluiten als je een andere wilt oprichten. Voor zulke beslissingen moet je ook een maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen."

Nu puntje bij paaltje komt, blijkt wethouder Kukenheim alsnog afhankelijk van de schoolbesturen. Die koesteren geen wrok en leggen in de slotfase van Onze Nieuwe School contact met de laatste vijftien schoolstichters. Volgens schoolstichter René Rigter is dat niet om het geld of de steun van de gemeente. "Het is een strategie. Wij denken dat we met de behulp van de gemeente meer kunnen veranderen in de regelgeving. Zo'n school voor 0 tot 18- jarigen is met de huidige regels lastig."

Rigter denkt niet dat de besturen en stichters ver uit elkaar zitten: "Het zijn zulke innovatieve mensen, met zoveel drive. Schoolbesturen willen niet afdoen aan hun plannen. Daarvoor zijn ze te veel vanuit de inhoud ontstaan."

En als de schoolbesturen er niet uitkomen met de schoolstichters?

Kimo Steenaart van de 'jongensschool', waar jongens en meisjes les krijgen volgens het ontwikkelingstempo, de beweeglijkheid en de interesses van jongens, ziet het zonnig in. "Dan wachten we de nieuwe wet af. Ik loop al tien jaar met dit idee rond. Dat het dan allemaal nog iets langer duurt, maakt me niet zo veel uit: als de jongensschool er uiteindelijk maar komt."

De Niekée-school in Roermond heeft in de Agora-klas alle vakken afgeschaft. Zo'n zelfde school willen ze in Amsterdam starten.

'Vooral lef betoond'

De Amsterdamse wethouder Simone Kukenheim (D66) hoopt nog steeds dat de nieuwe scholen er na de zomervakantie kunnen zijn, laat ze via haar woordvoerder weten. Ze herkent zich niet in de kritiek dat Amsterdam onvoldoende rekening heeft gehouden met wetgeving, of de schoolbesturen onvoldoende heeft betrokken bij Onze Nieuwe School. Kukenheim lobbyt bij het ministerie voor 'experimenteerruimte'. "Als Onze Nieuwe School als een pilotproject beschouwd wordt, kunnen we misschien al van start voor de wet voor richtingvrije schoolstichting van Dekker wordt aangenomen." Volgens haar woordvoerder heeft Kukenheim vooral lef getoond door binnen de grenzen van de wet op zoek te gaan naar zoveel mogelijk experimenteerruimte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden