Het tweede leven van mensenhaar

Waarom zouden we ons overtollige lichaamshaar zomaar weggooien? Kunstenaars doen er tegenwoordig gekke en ontroerende dingen mee.

'Als je haar maar goed zit, dan zing je yippy-a-yee', was in 1983 een succes hit van de popgroep Vulcano. Maar wat is 'goed zitten'? Dat hangt natuurlijk van de mode van dat moment af en dat kan ver gaan. In de Pruikentijd was je eigen hoofdhaar zelfs niet toereikend om aan het heersende modebeeld te voldoen en om enig aanzien te hebben moest je met nephaar aan de slag. In de tentoonstelling 'Haar! Menselijk haar in mode en kunst' in het Utrechtse Centraal Museum zijn twee 18de eeuwse mannenpruiken opgesteld. Die van een voormalige Amsterdamse burgemeester is gemaakt van paardenhaar. De andere is kostbaarder, want die is vervaardigd van echt mensenhaar. Als je naar de gevaartes kijkt voel je de jeuk meteen opkomen.

Die malle pruikenmode is gelukkig voorbij, maar in onze tijd kiezen juist verrassend veel kunstenaars haar als materiaal of uitdrukkingsvorm en doen er gekke of ontroerende dingen mee. Uit jurken, pakken, schoenen en handschoenen groeit zomaar schaamhaar, oksel- en borsthaar en Ted Noten giet lichaamshaar in een doorzichtige kunststof tas. En experimentele kunstenaars onderzoeken of menselijk haar bijvoorbeeld dienst kan doen als vioolsnaar of kleed. Want net als schapenhaar kun je menselijk haar prima vervilten tot een 'wollen' deken.

Verschillende kunstenaars stellen daarmee het fenomeen 'hergebruik' aan de orde. Ze vinden het verspilling om ons overtollige lichaamshaar, dat we voortdurend afknippen, wegscheren of uittrekken, weg te mikken en laten zien dat er bijvoorbeeld kledingstukken van gemaakt kunnen worden.

Kunstenaar Zoran Todorovic gooit het over een andere boeg en verzamelde drie ton menselijk haar bij kapperszaken en militaire barakken in Servië. Dit leverde 1200 vierkante meter warme dekens op die hij in het museum op grote stapels op pallets presenteert. Ze bevatten het DNA van de bevolking en zo krijgen de dekens plots een symbolische betekenis.

Deze kunstwerken zijn uiteraard bedoeld als statements, toch moet ik denken aan de Tweede Wereldoorlog, aan truitjes en vestjes gemaakt van hondenhaar. Die waren in tijden van schaarste erg functioneel. In Amerika verschijnen de laatste decennia regelmatig boeken over wat en hoe je kunt breien met het haar van je huisdier. Zoals de al twintig jaar oude bestseller: 'Knitting with dog hair: Better a sweater from a dog you know and love than from a sheep you'll never meet'. (Breien met hondenhaar: Beter een sweater van een hond die je kent en waarvan je houdt dan van een schaap dat je nooit zult ontmoeten).

Er wordt momenteel ook letterlijk doorgeborduurd op tradities van het verwerken van haar. Zo zijn de verfijnde en in de negentiende eeuw zeer populaire (van haar gemaakte) herinneringssieraden de inspiratiebron voor de haartekeningen van de Belgische kunstenares Sara Bomans. Ze borduurt lijnen met echt haar. De bezoeker kan het zelf ook proberen en al doende ervaren hoeveel tijd en aandacht er nodig is om met dit materiaal te kunnen werken.

Els de Baan

Elk weekend is van 12 tot 17 uur een ateliermedewerker aanwezig om bezoekers te begeleiden bij het 'haartekenen'. Sara Bomans geeft zelf 4 workshops op 19 maart, 16 april, 21 en 22 mei. Inschrijven via de website: www.centraalmuseum.nl Haar! Menselijk haar in mode en kunst, t/m 29 mei in Centraal Museum, Utrecht.

Historische modeshow

Catwalk, t/m 16 mei in het Rijksmuseum Amsterdam. www.rijksmuseum.nl.

Historische japonnen en herenkleding uit de omvangrijke museumcollectie worden gepresenteerd als zijnde deelnemers aan een modeshow. De bezoeker kan plaatsnemen op gouden stoeltjes die langs een catwalk staan. De 'modellen' glijden langzaam voorbij. Fotograaf Erwin Olaf deed de vormgeving en brengt een donkere, zware sfeer. Met uiteraard een uitstekende belichting van deze fragiele en soms adembenemende stukken.

High society

Mode bij Van Loon, t/m 30 mei in Museum Van Loon Amsterdam. www.museumvanloon.nl.

Portretten, fotografie, originele kledingstukken en accessoires werpen een licht op de Europese high society mode uit de periode van circa 1850 tot heden. De familie Van Loon vervulde belangrijke functies aan het hof, in de financiële wereld en in het Amsterdamse societyleven en zij moesten zich passend gedragen én kleden. Ook de Frans Molenaar-japon die Martine van Loon-Labouchere droeg bij de inhuldiging van koning Willem-Alexander staat opgesteld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden