Het trieste lot van de duivel

De duivel: een biografie****

De schrijver

Philip Almond is emeritus hoogleraar religie aan de universiteit van Queensland in Australië. Hij publiceerde verschillende boeken over de geschiedenis van hekserij, tovenarij en demonische bezetenheid.

Waarover gaat het?

Wie bezeten is door de duivel moet met een crucifix, wierook en knoflook tot bedaren worden gebracht. Wees gerust, u bent niet beland in een recensie van een matige horrorfilm. Deze aanwijzingen staan in 'De demonengesel', een handboek voor duiveluitdrijvers uit 1578.

Het is bijna niet meer voor te stellen. Maar ooit was geloof in de duivel onderdeel van het alledaagse bestaan. De boze was permanent werkzaam in natuur en geschiedenis en actief in ons diepste innerlijk. In de vierde eeuw meenden sommige geleerden dat duivels het menselijk lichaam binnentraden via de ademhaling. Met hun kleine vleugels vlogen ze via de neus naar binnen om vervolgens aan ons brein te sleutelen.

Almond laat in zijn studie zien hoe het geloof in de duivel zich manifesteerde in een periode van vele eeuwen. Hoofdmoot vormt de christelijke duivel, waaronder de oudtestamentische voorgeschiedenis.

Het boek bekijkt vooral veel theologische teksten en opvattingen. Heel wat theologen hebben het hoofd gebroken over de positie die Satan inneemt in bijvoorbeeld de heilsgeschiedenis. Hoe verhoudt God zich met de duivel? En wat was bijvoorbeeld zijn rol in de kruisdood van Jezus?

Rond 1800 treedt er een kentering op. Na eeuwenlang vanzelfsprekend aanwezig te zijn geweest, verdwijnt hij langzaam van het toneel. Tegenwoordig geloven alleen behoudende christenen nog in zijn bestaan. Voor een groot deel van de mensen in het 'onttoverde' Westen is de duivel veranderd van feit in fictie. Wat rest is een personage dat opduikt in popmuziek en film. Een tamelijk triest lot.

Wat verder nog opvalt

Tjonge, wat is dit boek liefdeloos uitgegeven. De omslag ziet eruit alsof het een slechte thriller is. Het vette lettertype, een schreeuwende duivel op de voorkant en een stugge kartonnen kaft waarvan de rug zo lelijk breekt - het is allemaal weinig aantrekkelijk.

Klein goedmakertje: in het hart van het boek zit een fraai kleurenkatern.

Reden om het boek niet te lezen

De nadruk ligt op theologiegeschiedenis. Dat is wel jammer, want ook de volkscultuur was tot diep in de achttiende eeuw doortrokken van het geloof in de duivel en zijn trawanten, stelt Almond. Door de nadruk op teksten van theologen en bronnen als de 'Heksenhamer', een beroemd inquisitiegeschrift uit de late Middeleeuwen, maakt het boek bij vlagen de indruk dat er geen wisselwerking bestond tussen intellectuelen en de rest van de maatschappij. Door sociale factoren te negeren, laat Almond soms zelfs vragen open. Bijvoorbeeld waar de obsessie met heksen rond 1500 vandaan komt. De vraag is of de massa zich liet sturen door theologische opvattingen. Een kleine minderheid van de bevolking was immers geletterd. Almond valt waarschijnlijk wat tegen voor degenen die graag cultuurgeschiedenis lezen.

Reden om het boek wel te lezen

De manier van denken over de duivel binnen de christelijke theologische cultuur is toegankelijk en beknopt opgeschreven. Echt een prestatie! Wie interesse heeft in de wijze waarop de westerse christelijke kerken dachten over de duivel, treft het met Almond. Hij toont helder de werdegang van het helse schrikwezen, van hoe hij in het Oude Testament verschijnt tot en met zijn toch nog vrij plotselinge verdwijning van het wereldtoneel.

Trouw tipt religie

1. De duivel: een biografie Philip C. Almond

****

2. De kracht van het goede. De toekomstvisie van de Dalai Lama Daniel Goleman

****

3. Toptheologen, The Next Generation Frank G. Bosman (red.)

****

4. Het andere gezicht van de kerk Tom van den Beld

***

5. Deugdethiek, levensbeschouwing en religie Andreas Kinneging en Timo Slootweg (red.)

***

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden