Het theater moet aan de spaarlamp

Duurzaamheid speelt in het theater een ondergeschikte rol. Dat moet maar eens veranderen, vindt de Vereniging voor Podiumtechnologie, die verschillende soorten belichting onderzoekt.

Natuurlijk is licht heel belangrijk voor een danser, zegt Ralitza Malehounova van Scapino Ballet. „Soms moet je in een voorstelling zo precies op het licht reageren dat je ermee communiceert zoals met een danspartner.”

Goed licht zorgt voor een atmosfeer die haar helpt in een rol te kruipen en die het publiek in een andere denkwereld doet belanden, zegt ze. „Slecht licht kan verblinden. Of je uit je evenwicht brengen, zowel lichamelijk als geestelijk.”

Malehounova danst deze avond tweemaal dezelfde dans, samen met haar partner Alessandro Schiattarella. Maar nooit zijn twee dansen hetzelfde, zegt ze, ’elke dans ademt anders’.

En nu helemaal, want de ene uitvoering krijgt standaard theaterlicht, halogeen, terwijl voor de andere allerlei duurzame lampen boven het toneel zijn gehangen – van led en plasma tot keramisch licht, soms wel zes keer efficiënter dan de oude lichtbronnen. Het is een experiment dat niet eerder is uitgevoerd in de theaterwereld en dat ook nauw gevolgd wordt door de televisiestudio’s.

Om een theatervoorstelling minder belastend te maken voor het milieu, kun je niet zomaar energiezuinige lampen indraaien, zegt Hugo van Uum. Hij is in het dagelijks leven werkzaam bij het Muziektheater in Amsterdam en is nu projectleider van ’Duurzaamheid on Stage’, een initiatief van de Vereniging voor Podiumtechnologie (VPT).

„Duurzaamheid speelt in het theater een ondergeschikte rol. Ik ben bang dat geen enkele theatermaker zich laat leiden door energiegebruik.” Ontwerpers kijken naar de artistieke waarde, niet naar CO2-uitstoot.

De theaterwereld loopt achter bij andere sectoren. Hoe is dat gekomen? „Theaterproducenten huren geen duurzaam licht bij leveranciers omdat ze er geen ervaring mee hebben. Ze hebben geen ervaring omdat de lichtbronnen niet beschikbaar zijn. En dat zijn ze niet, omdat er geen vraag is.” Die cirkel willen ze doorbreken.

Nieuwe lichtbronnen mogen een slechte reputatie hebben, misschien hebben ze ook wel artistieke voordelen. En dat laatste is belangrijk, meent Van Uum, als duurzaam licht een succes wil worden. „Als het behalve de energiebesparing niets toevoegt, zal er weinig veranderen. Hopelijk zien ontwerpers vanavond nieuwe expressiemogelijkheden.”

Van Uum vergelijkt het vak van lichtontwerper met dat van schilder. „Het lichtontwerp moet het publiek laten kijken naar wat belangrijk is. Bedenk hoe Rembrandt met wat zijlicht de blik kon sturen. Zo maakt ook de lichtontwerper een compositie.”

Zoals een kunstschilder geen slechtere verf zal kiezen vanwege het milieu, zo wil ook de lichtontwerper het allerbeste. „Lichtkwaliteit heeft te maken met kleurweergave en met contrast. Hoe natuurlijk oogt de huid? Herken je stoffen en de structuur ervan? Hoe voelt het licht, hoe reageren je ogen?”

De techniek is er eindelijk klaar voor. „Een lichttechnicus wil controle hebben over kleur, richting, grootte, vorm en intensiteit. Want dan kan hij met het licht spelen. Bij led-verlichting was die controle lastig, vanwege al die losse lichtbronnetjes. Nu komt de industrie met spitsvondige oplossingen.”

In september en oktober zijn splinternieuwe lampen in een laboratorium onderzocht. Omdat ogen anders kijken dan meetapparatuur wordt vanavond ’de publieksbeleving’ gemeten. Daarvoor zou je de aloude applausmeter kunnen neerzetten. Maar in de Schouwburg van Rotterdam krijgen lichtmakers en andere belangstellenden na elke dans een vragenformulier. De ’Klankbordgroep Beleving’, met daarin choreograaf Ed Wubbe, tv-regisseur Jos Budie, de betrokken lichtontwerpers Henk van der Geest en Tom Verheijen en nog meer vooraanstaande vaklieden, beantwoordt aanvullende vragen over het artistieke effect. Het is een quiz, want niemand weet in welke volgorde de verschillende soorten belichting zullen worden gebruikt.

Scapino Ballet danst ’Scherzo Infida’, een kort duet uit de opera Ariodante van Händel. De horizon kleurt geel en later paars, en het is alsof in die denkbeeldige verte ijskristallen hangen. Duurzaam licht is koud, dus dit koude licht is duurzaam. Maar is dat zo? Of ziet normaal licht er ook zo uit als je er maar niet zo op zou letten? Gelukkig worden er subjectieve antwoorden verwacht.

’Vond u de belichting iets toevoegen?’ Met een zaal vol lichttechnici verwacht je geen ’nee’. Zoals ze vast massaal ’ja’ zullen antwoorden op de vraag: kunt u zich deze voorstelling in ander licht voorstellen? Al is het maar uit beroepseer.

„Ik weet niet wat voor waarde deze enquête heeft”, zegt een lichtleverancier tegen zijn buurman, die meer visie heeft: „Hij bepaalt de toekomst.” Ze buigen zich over de volgende vraag: heeft u meer naar de dans gekeken dan naar de belichting?

Gerrit Schottert van lichtbedrijf Lagotronics uit Venlo heeft niet zo veel met dans, zegt hij in de pauze. Hij ging vanzelf omhoog zitten turen. Ook omdat hij wil uitvogelen hoe zijn vakgenoten het vandaag hebben aangepakt.

Hij denkt dat de Scapino-dans conventioneel was belicht en de daaropvolgende ’StringsVerstrengeld’ van danstheater Aya duurzaam. Dit omdat de paarse kleur op het achterdoek leek samengesteld uit rode en blauwe led-lichtjes. „Met halogeenlicht kun je kleuren meteen mengen.”

Juliette Nielsen van Atelier Lek denkt het omgekeerde, omdat ze op het blote bovenlijf van Schiattarella zoveel schaduw zag, en led-licht geeft schaduw. Rollende rugspieren en een zogenoemde sixpack zie je beter in halogeen.

Zowel Nielsen als Schottert verwacht dat lichtmakers in de toekomst beide soorten licht door elkaar zullen gebruiken.

Op 6 december worden de uitslagen bekendgemaakt op het vaksymposium over duurzaam theatermaken in Zwolle. Over decortransport en publieksstromen gaat het dan, en over de vraag wat het voor een architect betekent dat een theater met zuinige lampen zonder loeiende airco kan.

„Het spannende is of het licht wel verschil maakt. Mogelijk is de discussie tot nu toe gestuurd door het onderbuikgevoel dat duurzaam licht erg synthetisch is, dat de kleurweergave niet deugt”, zegt Van Uum.

Malehounova is alvast op het verkeerde been gezet. Juist de uitvoering die ze intiem vond, was met nieuw licht. De naar haar gevoel koude en contrastrijke dans danste ze bij traditioneel licht. Dat verrast haar, maar ze kan de omkering ook wel weer verklaren. „Als je het toneel opstapt, ervaar je dingen anders dan het publiek. Je raakt een beetje los van de realiteit.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden