Het tergendst is de notie dat wetenschap de wereld om ons heen begrijpelijk maakt.

Niet zo lang geleden zat ik hier in mijn maag met het onbegrepen duo Hersenen & Geest, en ik ontving naar aanleiding daarvan het ongekend drastische advies van een lezeres om Steiners ’Filosofie van de Vrijheid’ ter hand te nemen.

Dan liever terug het labyrint in. Voordat we naar binnen gaan is het dienstig één feit vast te stellen: er bestaan wel hersenen zonder bewustzijn, maar bewustzijn zonder hersenen is nog nooit ergens aangetroffen.

Hersenen die geen bewustzijn ’produceren’ vind je in elk droomloos slapend mens of dier. Dat dode hersenen geen bewustzijn produceren, wilt u misschien wel van mij aannemen, hoewel er miljoenen mensen zijn die vinden dat ook dode hersenen bewustzijn produceren, of nee, zij geloven dat bewustzijn niet van hersenen afhankelijk is, dood of levend. Beetje onbegrijpelijk, want dat zou betekenen dat uw bewustzijn van de pijn in uw grote teen niks met die teen te maken heeft.

Als uitweg bedachten filosofen twee parallelle werelden zijn, die van geest en die van lichaam, waartussen wegens de aard van deze twee, geen verkeer mogelijk is. En dat verkeer is ook niet nodig, zo ging de gedachte, want God heeft alles zo geregeld dat als ik op uw likdoorn stap u de juiste pijn voelt. Lichaam en geest zijn als twee naast elkaar staande klokken, waarvan de een de tijd aangeeft en de ander de uren slaat. God zorgt dat het geen zootje wordt doordat hij die klokken mooi gelijk laat lopen.

Wijzerplaat A staat op 2 uur, klok B slaat twee keer. Ik sta op uw likdoorn, en u ervaart ’au!’. Dit is absurd natuurlijk, want als God een beetje gevoel voor humor heeft of een slordige bui, dan zet hij de verkeerde klokken bij elkaar en dan proeft u misschien wel chocola als ik op uw likdoorn ga staan. Zullen we dit maar laten?

Terug naar hersenen en bewustzijn. Ze zijn niet hetzelfde. Hersenen kun je wegen, er lopen bloedvaten doorheen, ze bestaan uit vezels waarlangs miljarden pulsjes heen en weer vliegen, allemaal dingen die niet gelden voor bewustzijn.

Neurobiologen zoeken naar de impulspatronen die in de hersenvezels ontstaan terwijl u kijkt naar een lichtende zee.

En die impulspatronen zijn iets heel anders dan de ervaring ’Ik zie een lichtende zee’.

Collega Suurmond schreef laatst als advies aan de atheïst: „Houd jezelf voor dat de verwondering die studie, kunst of een lichtende zee kunnen oproepen slechts een biochemische reactie in je hoofd is.”

Was het maar zo, dan was het geest-lichaam-probleem opgelost, maar zo simpel is het niet. Je kunt bewustzijn niet reduceren tot ’slechts biochemie’, hoewel biochemie er alles mee te maken heeft.

Het type reductie waarin A ’slechts’ B blijkt te zijn bestaat wel. Veel ziektes werden beschouwd als veroorzaakt door goden, geesten, heksen, tovenaars, enzovoorts. Ontdekking van bijvoorbeeld de bacteriële oorzaak verjoeg al die spoken, en die waren daarmee voorgoed hun baan kwijt.

Maar het blootleggen van impulspatronen die je altijd aantreft in de hersenen van iemand die zegt ’Ik zie een prachtige lichtende zee’, betekent niet dat die bewuste ervaring daarmee is opgeheven. Er bestaan veel misverstanden over wetenschap, maar het tergendst is de notie dat wetenschap de wereld begrijpelijk maakt, in de zin dat we dan de hele zaak doorhebben.

Wetenschap leidt tot onbegrip van betere kwaliteit. In plaats van je af te vragen hoe God zichzelf ooit uit het domein van Niets omhoog takelde om met scheppen te beginnen, kun je je met meer vrucht afvragen hoe de eerste zichzelf overschrijvende macromoleculen gevormd zouden kunnen zijn. Ik noem maar wat.

Terug naar het vergeefse ’slechts’ van Suurmond. Er bestaat geen enkele filosoof die een hond met hetzelfde gemak als een stuk hout in de open haard werpt omdat zowel hond als hout ’slechts’ uit moleculen bestaat.

En evenmin is bewustzijn ’slechts’ een kwestie van ’impulsjes langs zenuwen’. Maar het hangt daar wel mee samen. En hoe we ook heen en weer rennen of in cirkels rond razen, we slagen er maar niet in om die samenhang zo te formuleren dat er geen verwarring ontstaat.

Dat van die twee klokken is slimme onzin. Maar gebeurtenissen ’in het lichaam’ hebben wel gevolgen ’in de geest’. Die likdoorn bijvoorbeeld. De formulering lijkt op ’gebeurtenissen in de kelder’ hebben gevolgen ’in de woonkamer’. Brand bijvoorbeeld of overstroming, maar dat zie je voor je. Het blijft binnen hetzelfde domein. Maar hoe kan ’alcohol’ iemand ’overmoedig’ maken? Er bestaat helemaal geen route vanuit deze kelder naar deze woonkamer. Het is als de oversteek van Amersfoort naar Duckstad, van mijn geboortestad naar de woonplaats van Oom Donald. Dat kan niet. O nee? Het gebeurt, drink maar eens te veel en je zult zien hoe Stof oversteekt naar Geest.

Zeg niet: ’Woorden schieten hier tekort’, want dan neigen we tot knielen en het hele spul als ’een mysterie’ op een altaar te plaatsen waardoor we er niet meer bij kunnen. Met onbegrip blijven kijken is het recept.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden