Déjà Vu

Het temperaturen van het land begon met de opkomst van de sociologie

1974: Den Uyl met Dolle Mina's, strijders voor feminisme - een typisch SCP-onderwerp.Beeld ANP

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Vandaag: een SCP-rapport zoals deze week werd gepubliceerd, was in de jaren zeventig onmogelijk.

Nederland werd na 1945 meer dan ooit een land van plannen. Direct na de bevrijding werd het Centraal Planbureau opgericht. De rooms-rode kabinetten die tot eind jaren vijftig regeerden, geloofden sterk dat ontwikkelingen te sturen waren. Stenen en centen kregen daarbij de meeste aandacht. Alles draaide immers om de wederopbouw.

Nadat in de eerste levensbehoeften als een dak boven de meeste hoofden en brood op de plank was voorzien, kwamen in de loop van de jaren zestig ook de mensen die figureerden in alle plannen stilaan in beeld. In de razendsnel veranderende samenleving woedde het debat en universiteiten leverden een steeds groter aantal sociologen af.

De start van een Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), met ingang van 1 januari 1974, dat het sociaal en cultureel welzijn in beeld moest brengen, paste in de tijd.

Datzelfde SCP publiceerde deze week een rapport, waaruit blijkt dat de Nederlander sinds 1990 over het algemeen tevredener en gelukkiger is geworden. Zelfs de acceptatie van allochtonen is toegenomen. Belangrijke schaduwzijde: het aantal mensen dat leeft in armoede nam toe van 5,7 procent in 1990 naar 6,6 procent nu.

Samenlevingstemperatuur 

Zo'n groot vergelijkend onderzoek was midden jaren zeventig nog onmogelijk, bij gebrek aan voldoende cijfers over de decennia daarvoor. Het SCP mat wel op allerlei andere manieren de temperatuur in de Nederlandse samenleving. De eerste grote publicatie was nog een momentopname: het Sociaal en Cultureel Rapport 1974. Het bood inzicht in de stand van het land op tal van terreinen, van gezondheid tot arbeid en van sociale zekerheid tot onderwijs. Verder verschafte het cijfers over burgerparticipatie, emancipatie, allochtonen en opvattingen van de bevolking.

In 1975 werd een begin gemaakt met het tijdsbudgetonderzoek. Deze studie moest inzicht geven in de dagindeling, het werk en de liefhebberijen van de Nederlanders. Het werd daarna elke vijf jaar herhaald.

De politiek zag de onderzoeken met de cijfers en bevindingen graag komen. Daarmee konden brede vergezichten worden onderbouwd. In Den Haag regeerde het kabinet-Den Uyl met al zijn ambities op het terrein van de herverdeling van kennis, macht en inkomen. Het geloof in de maakbare samenleving en het veranderen van houding en gedrag door bepaalde maatregelen te nemen, was groot.

De eerste SCP-directeur

De veertiger Louis van Tienen werd de eerste directeur van het SCP. Hij was in de jaren vijftig een van de eerste studenten geweest van de sociologisch-economische richting aan de Nederlandse Economische Hogeschool in Rotterdam (de voorganger van de Erasmus Universiteit). Daarna promoveerde hij en hij bleef publiceren, ook nadat hij vanaf 1964 aan het hoofd stond van de stafafdeling onderzoek en planning van het ministerie van cultuur, recreatie en maatschappelijk werk. Daar werd hij gerekruteerd voor het directeurschap van het SCP.

Van Tienen relativeerde het werk van het nieuwe bureau graag. Hij zei gekscherend dat de onderzoeken tot stand kwamen met een welgemikte schop tegen de computer. Ondertussen maakte de directeur zich weinig illusies over de werkelijke invloed van SCP-studies en andere wetenschap op het beleid.

Toch was die er in de jaren zeventig wel degelijk. Van Tienens opvolger Adriaan van der Staay (de eerste directeur kwam in 1978 om het leven bij een verkeersongeval) kreeg in de jaren tachtig te maken met veel meer wantrouwen. Het was de tijd van Lubbers, Thatcher en Reagan. De zakelijkheid deed zijn intrede. Voor sociologen en hemelbestormende ideeën over de maakbare samenleving had de zittende macht plots een stuk minder sympathie.

De rol van het SCP was daarmee niet uitgespeeld. Tot op de dag van vandaag speelt het bureau een belangrijke rol bij het maken en het evalueren van Haags en ander beleid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden