Het taboe op kannibalisme

Een fragment uit De Grote Donorshow van BNN. Het bleek een publiciteitsstunt. Beeld
Een fragment uit De Grote Donorshow van BNN. Het bleek een publiciteitsstunt.

Vanavond eten twee tv-presentatoren in beeld een stukje van elkaars vlees. In het Filosofisch Elftal analyseren om de week twee denkers de actualiteit. Bas Haring werkte mee aan het programma. Paul van Tongeren vindt het afstotelijk.

Het zal wel weer een grap zijn, was een veelgehoorde reactie toen bekend werd dat BNN-presentatoren Dennis Storm en Valerio Zeno in hun nieuwe wetenschapsprogramma 'Proefkonijnen' een stukje van elkaars vlees zouden gaan eten.

Eerder baarde de omroep internationaal opzien met 'De Grote Donorshow', maar die spelshow met een nier als inzet bleek uiteindelijk louter een publiciteitsstunt. Voor het goede doel, dat wel: aandacht genereren voor orgaandonorschap. Maar wie is er gediend bij het doorbreken van het taboe op kannibalisme?

Paul van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek aan de Radboud Universiteit Nijmegen: "Niemand. En ik denk inderdaad dat ook dit weer een canard zal blijken te zijn. Ik kan me niet voorstellen dat een arts zich ervoor leent om voor dit doel operatief een stukje vlees te verwijderen, hoe klein ook."

Bas Haring, filosoof en hoogleraar 'publiek begrip van de wetenschap' aan de Universiteit Leiden, zit in het wetenschappelijke panel van het programma: "Ik heb geen aanwijzingen dat het 'nep' is. De presentatoren hebben littekens van de ingreep, die vrijwillig verricht is door een plastisch chirurg in een privékliniek. Tijdens de opnames hing er een enorme opwinding in de studio. Opwinding die ik wel wat overdreven vond. Ze willen weten hoe mensenvlees smaakt, en nu eten ze een stukje: so what?"

Van Tongeren: "Tja, een taboe is eigenlijk niet te verdedigen. Maar daarmee is het niet waardeloos. De doorbreking van een taboe kun je niet weerleggen met argumenten, je vindt het afstotelijk als het wordt doorbroken. Je gruwelt ervan en dat hangt samen met de aard van het fenomeen 'taboe'. Een taboe is een volstrekt willekeurige grens. Een grens die aan de ene kant een sterke symbolische betekenis heeft en die aan de andere kant heel makkelijk te overschrijden valt.

"Neem het taboe op lopen over grafstenen. Niemand zal dat zomaar doen, uit respect voor de doden. Terwijl er op zich niets moeilijks aan is om het te doen. Er is buiten die symbolische waarde ook niets wat je ervan zou kunnen weerhouden: de doden voelen er niets van. Juist vanwege het feit dat er geen nuchtere argumenten voor zijn, kun je een taboe makkelijk overtreden."

Haring: "Ik denk dat het taboe op kannibalisme in den beginne wel degelijk logische gronden heeft gehad. In het dierenrijk komt het veel voor, maar bijzonder weinig bij complexe zoogdieren en het allerminst bij groepsdieren. Dat heeft evolutionair gezien redenen. Het is niet handig om je buren op te eten. Je hebt elkaar nodig.

"Misschien ligt het anders als degene die gegeten wordt al overleden is. Maar ook dan zouden er redenen kunnen zijn om het niet te doen: zo'n lijk kan ziektekiemen bevatten. Aan de andere kant: sommige dieren eten hun doodgeboren nakomelingen op. Dat is pure efficiëntie, want zo'n kindje bevat veel eiwitten die met moeite door de moeder bij elkaar gesprokkeld zijn en die kunnen zo opnieuw gebruikt worden.

"Kortom: ik weet niet wat de ultieme verklaring is voor het taboe op kannibalisme, maar dat wil niet zeggen dat het niet bestaat."

Van Tongeren: "Ik sprak niet over dieren, maar over mensen, en niet over 'verklaringen', maar over 'redenen'. Soms worden er wel redenen voor een taboe gegeven, maar eigenlijk doen die er niet toe. Ze leiden eerder af, omdat ze de indruk wekken dat het taboe om die redenen bestaat. Maar dat is niet zo.

"Neem het taboe op seks met kinderen. Je zou er rationele gronden voor kunnen aanvoeren: het is schadelijk en pijnlijk. Maar stel dat je in bepaalde gevallen zou kunnen laten zien dat het niet schadelijk en niet pijnlijk is. Zou seks met kinderen dan ineens minder afkeurenswaardig zijn?

"Welnee. De rationele redenen bieden slechts schijnverklaringen achteraf, terwijl ze niet wezenlijk waren voor de totstandkoming van het taboe. De grote taboes zijn cultuurstichtend, omdat ze onderscheid aanbrengen - tussen man en vrouw, kind en volwassene, mens en dier. Ze trekken als het ware de krijtlijnen waarbinnen pas cultuur mogelijk wordt."

Haring: "Ik blijf erbij dat er in den beginne altijd een logische reden moet zijn geweest. Maar in dit geval doet die vraag er niet zoveel toe, want het gaat de makers van dit programma helemaal niet om het doorbreken van welk taboe dan ook. Het gaat ze om het experiment. De presentatoren stellen de vraag: hoe smaakt mensenvlees? En die vraag gaan ze vervolgens proefondervindelijk onderzoeken, om tot een antwoord te komen. Daarbij stellen ze de meest nuchtere vragen over kannibalisme, vragen die zowel wetenschappelijk als filosofisch interessant zijn."

Van Tongeren: "Onzin: de vraag hoe mensenvlees smaakt is geen wetenschappelijke of filosofische vraag. Bij het zien van de vorige aflevering van het programma moest ik aan van alles denken, maar niet aan wetenschap.

"Dit soort programma's zijn, denk ik, typerend voor de Nederlandse televisie. Ze zijn een erfenis van de protestantse, rationalistische traditie, die veel taboes heeft willen wegwerken. Bijvoorbeeld de regel dat in een bepaald gedeelte van de kerk alleen priesters mogen komen. Of dat je een kruisje moet slaan als je een kerk betreedt. Dingen die rationeel bezien onzin zijn, bijgeloof. Maar die op een andere manier betekenisvol zijn.

"Zo is het ook met kannibalisme op tv: het is alsof de makers nog eens ten overvloede willen laten zien dat er echt geen heiligheid zit in toevallig gegeven grenzen. En dat enkel ter vermaak. Het is een geperverteerde vorm van calvinisme."

Haring: "Zo kán je het interpreteren. Al is het doorbreken van taboes voor zover ik weet niet aan de orde geweest tijdens de voorbereiding van dit programma. Taboes doorbreken als doel op zich vind ik sowieso onzinnig. Maar taboes in stand houden zonder reden, lijkt me ook niet goed. En juist als het waar zou zijn dat taboes een irrationele basis hebben, lijkt het me belangrijk dat er ook mensen zijn die er vragen bij stellen. Als je taboes accepteert als een cultureel gegeven, moet je ook accepteren dat er binnen een cultuur altijd minstens een paar mensen zijn die tegen die gegeven grenzen aanschoppen.

"Maar nogmaals: het is niet het doel van de makers, en al helemaal niet van mij, om kannibalisme uit de taboesfeer te halen. Ze hadden een vraag en ze waren nieuwsgierig. En ze hebben een experiment gedaan. Natuurlijk is er veel aan te merken op de jolige manier waarop ze dat doen, maar in de kern is het wel de nieuwsgierigheid waar het in de wetenschap om draait."

Van Tongeren: "Wetenschap begint wel met nieuwsgierigheid, maar valt er niet mee samen. Het is gecultiveerde nieuwsgierigheid. Filosofie vraagt wat een taboe betekent, wetenschap vraagt hoe en wanneer en waarom het ontstaan is. Dat is heel wat anders dan de vraag 'hoe mensenvlees smaakt'. Zo'n vraag is gebrek aan cultuur."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden