Essay

Het succes van Beto O’Rourke moet de Democraten aan het denken zetten

Beeld Hollandse Hoogte / The New York Times Syndication

De midterm verkiezingen van dinsdag gaan natuurlijk over Donald Trump - krijgt hij voldoende steun van de Amerikaanse kiezers? 

Maar voor zijn Democratische tegenstanders zijn ze ook een prelude op de presidentsverkiezingen van 2020: welke strategieën tegen Trump werken wel, en welke niet? Wat voor soort kandidaat moeten de Democraten in 2020 de ring in sturen?

Voor een mogelijk - en ook verwarrend - antwoord op die vraag gaan we naar de Amerikaanse staat Texas. Texas is diep-conservatief, vanzelfsprekend Republikeins, maar er is iets bijzonders gaande. De Republikeinse senator Ted Cruz wordt uitgedaagd door de Democraat Beto O’Rourke, die het verrassend goed doet in de peilingen. Waarschijnlijk niet goed genoeg om Cruz te verslaan, maar duidelijk is dat O’Rourke een heel bijzondere energie losmaakt. Hoe doet hij dat?

Een gedachtenexperiment. Stel, je bent politiek strateeg voor de Democraten. Je moet een advies geven over het profiel van de Democratische kandidaat tegenover Cruz. Goede kans dat je adviseert dat je, in een diep-conservatieve staat, een conservatieve Democraat nodig hebt. Tough on crime, kritisch over immigratie, niet te kritisch over de Texaanse olie-industrie. Een soort Cruz-light.

Het meest opmerkelijke aan de opkomst van O’Rourke is dat hij een onwaarschijnlijk progressieve agenda heeft: positief over immigratie, voor beperking van wapenbezit, voor legalisering van marijuana, voor een minimumloon - en ga zo maar door. Niks geen Cruz-light.

Je kunt je de analyse van de politieke strategen al voorstellen. Als een politicus met zo’n agenda de Texaanse politieke arena binnentreedt, is dat een politieke zelfmoordactie. Maar dat is dus niet zo. Dat maakt O’Rourke interessant.

Even terug naar de campagne van 2016, die van Trump versus Hillary Clinton. Clinton zocht het politieke midden op om daar gematigde Republikeinen te vangen. Tijdens die campagne waren er al onderzoeken die zeiden dat de progressieve Bernie Sanders meer kans had tegenover Trump dan Clinton. 

Nu lijkt de opkomst van O’Rourke op iets dergelijks te wijzen. Je moet wegwezen uit het politieke midden - ga voor de duidelijke boodschap. Dan enthousiasmeer je kiezers, kun je als politicus makkelijker authentiek zijn. 

Dat is belangrijk, en dat is lastig met een enerzijds-anderzijds verhaal uit het midden. O’Rourke zegt het mooi: ‘Op het midden van de weg vind je alleen maar gele lijnen en dode gordeldieren’ - inderdaad, we zijn in Texas.

Wat maakt O’Rourke aantrekkelijk? Voor een antwoord op die vraag maak ik een vergelijking tussen de retoriek van Trump en die van O’Rourke. Die vergelijking brengt ons op een interessant spoor.

Wij-zij versus wij

In Trumps toespraken zit altijd een duidelijke tegenstander. De Mexicanen. De Chinezen. De media. De Democraten. Die tegenstander is altijd unfair, gemeen, oneerlijk. Dat maakt Trumps toespraken spannend voor zijn achterban. De Chinezen kunnen op de Amerikaanse markt overnames doen, maar Amerikanen kunnen dat niet op de Chinese markt. Zo roven de Chinezen hightech kennis. 

Je kunt er nijdig om worden - en daarmee ontvankelijk voor Trumps boodschap. Ook de Democraten worden door Trump van alle kanten aangevallen: ze zijn socialisten, respectloos naar veteranen, openen de grenzen voor criminelen, zijn verantwoordelijk voor islamitisch terrorisme, en ga zo maar door.

Trump activeert zo een heel duidelijk wij-zijschema. O’Rourke doet dat niet, heeft een heel andere boodschap. Hij komt uit het Texaanse El Paso aan de Rio Grande, met aan de overkant het Mexicaanse Ciudad Juarez. 

De Rio Grande is niet de rivier die de beide steden scheidt, zegt O’Rourke, maar die de beide steden verbindt. Iedereen die aan de grens woont, weet dat Texas niet zonder de hardwerkende Mexicanen kan. En El Paso is een van de veiligste steden van Texas.

Beeld EPA

Republikeinen versus Democraten? O’Rourke is er ‘diep van overtuigd’ dat die labels er niet meer toe doen. Het gaat niet om Republikein versus Democraat, het gaat erom dat je alles uit mensen haalt wat er in zit. Dat moet je gewoon doen en dan heb je niets aan de ideologische ballast van de beide partijen. Opmerkelijk is ook dat O’Rourke de namen van Cruz en Trump nauwelijks noemt in zijn toespraken. “Dat levert geen energie op, dat is niet spannend”, zegt hij.

Zo ontstaat een interessante drieslag. Een inclusieve boodschap. Een O’Rourke die afstand neemt van de oude partijen met hun onderlinge strijd - daaraan voorbij is, als lid van een nieuwe generatie. En, heel belangrijk, O’Rourke heeft zijn eigen boodschap en vindt Trump niet interessant. Veel Democratische politici reageren vooral op Trump. Het effect: Trump bepaalt het Democratische profiel, is altijd aanwezig als een Democraat spreekt. Bij O’Rourke is dat niet zo.

Het echte versus het ene Amerika

O’Rourke krijgt een lastige vraag. Er zijn zwarte footballspelers die knielen tijdens het spelen van het volkslied uit protest tegen het geweld van de politie tegen zwarte Amerikanen. Veel Amerikanen vinden dat heel erg - het is respectloos naar het volkslied en de vlag, naar militairen die op missie zijn.

Trump spreekt er schande van. “Als iemand de vlag beledigt, moet die klootzak het veld af, onmiddellijk. Hij is ontslagen!”

“Natuurlijk mag je protesteren”, zegt Ted Cruz, “maar niet zo. Dat kan ook op een andere manier.”

Bij Trump en Cruz is het knielen onderdeel van de ‘culturele strijd’ of de ‘identiteitspolitiek’. Je hebt het echte Amerika - van het volkslied, de vlag, de veteranen. En je hebt het onechte Amerika - van het LGBT-gedram, de links-liberale pers en Hollywood. De knielende spelers staan voor het onechte Amerika.

Voordat ik naar O’Rourke ga, eerst nog even de reactie van Obama. Wie knielt, zegt Obama, moet weten dat dit heel pijnlijk kan zijn voor iemand wiens kind is omgekomen tijdens een militaire missie. Maar wie iemand zíet knielen, moet eens denken aan de pijn als je een geliefde verloor, die ten onrechte werd neergeschoten.

Het is een genuanceerd antwoord. Maar bij O’Rourke is er niks geen enerzijds-anderzijds, hij is glashelder: knielen is niet respectloos. Hij benoemt ook zonder omwegen het probleem: ‘Zwarte mannen, ongewapend, zwarte tieners, ongewapend, zwarte kinderen, ongewapend’, zijn het slachtoffer van geweld. Duidelijker kan niet. En, heel belangrijk, hij benadrukt dat je niet minder Amerikaan bent als je daar anders over denkt. 

Je kunt er vraagtekens bij plaatsen, je kunt erover denken als ik, ‘maar we zijn allemaal tot in onze vezels Amerikanen’. Het protest van de spelers die knielen, zegt hij vervolgens, is heel Amerikaans. Het is geweldloos verzet, in de traditie van Martin Luther King.

Het is typisch O’Rourke: een heel uitgesproken, eenduidige opvatting en vervolgens heel veel tekst om boven de scheidslijnen van de identiteitspolitiek uit te stijgen, te voorkomen dat het knielen onderdeel wordt van de culturele strijd. Zijn opvatting is authentiek Amerikaans, die van zijn tegenstanders is authentiek Amerikaans, en dus is een meningsverschil ook authentiek Amerikaans. Trump en Cruz hebben het over het echte Amerika, O’Rourke over het ene Amerika.

You need me, I need you

In de wij-zijwereld van Trump moet het echte Amerika verdedigd worden. Dat echte Amerika is boos en Trump pookt die boosheid maar al te graag op. De logische consequentie: Amerika heeft leiderschap nodig, heeft Trump nodig. Iemand die in deze chaotische, globaliserende wereld de boel weer onder controle krijgt. Dus vecht Trump voor de ‘vergeten mensen’, voor de stille meerderheid. Is hij de projectmanager, die de boel weer in control krijgt.

Jullie hebben mij nodig, is de boodschap van Trump. Bij O’Rourke is die andersom: ik heb jullie nodig. Trump heeft een soort top-down-empathie, O’Rourke een bottom-up-empathie. De wereld is inderdaad onzeker, zegt O’Rourke - dus zullen we het samen moeten rooien. Dat blijkt uit de opzet van zijn campagne. O’Rourke financiert zijn campagne met vrijwillige donaties van individuele kiezers, accepteert geen geld van belangenorganisaties. Hij is in alle 254 Texaanse counties geweest, hij ‘wil ook naar conservatieven luisteren’, schijnt dat overigens goed te kunnen: luisteren.

Hij boort heel andere emoties aan dan boosheid. O’Rourke heeft het over ambities en aspiraties. ‘Compassie’ is een woord dat je vaak hoort, ‘we zijn allemaal mensen’. De zwarte tiener, de moeder die haar kind moet afgeven aan de grens, de politicus waarmee je het totaal oneens bent: ze verdienen allemaal onze compassie. Het is een boodschap die aanslaat - ook kan aanslaan bij bepaalde Republikeinen.

We zijn misschien gaan denken dat Republikeinse kiezers onbeweeglijke, individualistische, rood vlees-etende houwdegens zijn, maar dat is natuurlijk niet zo. George W. Bush voerde in Texas ooit campagne met ‘compassionate conservatism’, een slogan waarmee hij iets raakte. 

De New York Times interviewde onlangs conservatief-evangelische vrouwen die op O’Rourke stemmen vanuit hun christelijke waardenpatroon. “Ik neem het op voor ongeboren kinderen en dus ook voor een kind dat met haar moeder de grens overkomt”, zegt een van hen. “Cruz staat voor Republikeinse politiek, O’Rourke voor kwetsbare mensen.”

Ziehier het grote verschil met Trump. Trumps boodschap is: jullie hebben mij nodig, terecht dat je boos bent, en ik krijg de boel weer in control in een onzekere wereld. O’Rourkes boodschap: ik heb jullie nodig, wees ambitieus, toon compassie, en samen benutten we de mogelijkheden in een dynamische wereld.

Confrontatie versus compromis

En dan de O’Rourke-paradox. Inhoudelijk mijdt hij het grijze midden - van die gele lijnen en dode gordeldieren. Maar je hebt inhoud en houding. Zijn houding is die van een politicus van het midden. Hij is pragmatisch, wil met iedereen samenwerken, niemand buitensluiten. Hij voert zelfs het compromis als een Amerikaanse waarde op - als je het goede de vijand wordt van het betere, komt je nergens.

En dat alles in de giftige Amerikaanse politieke cultuur met de diepe kloof tussen Republikeinen en Democraten. De voorzitter van het Huis van Afgevaardigden durfde een paar jaar geleden het woord ‘compromis’ niet eens in de mond te nemen - ‘compromis’ betekent dat je je belofte in de uitverkoop doet.

O’Rourke wordt met die houding wel vergeleken met Ronald Reagan. Reagan was inhoudelijk rechtser dan rechts, maar zijn houding was coöperatief, relativerend, respectvol. En daarmee nam hij heel veel Amerikanen voor zich in. Hij was inhoudelijk uitgesproken, maar qua houding relativerend, wat hem iets onaantastbaars gaf, iets superieurs. Hij was principieel, zonder de kenmerkende kwetsbaarheid van principiële mensen die zichzelf niet kunnen relativeren. Reagan kon zichzelf wel relativeren, en O’Rourke kan dat ook.

Tot zover O’Rourke. Nogmaals, Ted Cruz staat in de peilingen nog altijd voor, maar de opkomst van O’Rourke stelt de Democraten voor de vraag of O’Rourke’s strategie verstandig is. Het betekent een keuze voor een inhoudelijk radicaal ander verhaal, waardoor het midden dus open komt te liggen. Dat combineer je vervolgens met een gematigde, verzoenende houding, een accent op compassie. 

Dat is anders dan Bernie Sanders die vooral een inhoudelijk radicaal verhaal had. Het is anders dan Obama die eenzelfde soort houding had als O’Rourke, maar inhoudelijk minder uitgesproken was, vaak voor de middenweg koos. Het is het O’Rourke-model: inhoudelijk radicaal, met de houding van de politicus uit het midden.

Hans de Bruijn (1962) is hoogleraar bestuurskunde en debatspecialist. Hij verzorgt wekelijks de rubriek ‘Framing’ in Letter& Geest.

Lees ook:

Als we blijven spreken over ‘onderduikende’ burgemeesters, lijkt het of de overheid haar grip verliest

De burgemeester van Haarlem wordt bedreigd en is ondergedoken. Het woord ‘onderduiken’ wordt vaak gebruikt als een burgemeester vanwege bedreigingen zijn of haar huis uit moet. Maar is dat wel het goede woord?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden