Het Strafhof: visitekaartje met een prijs

Fatou Bensouda wordt geïnstalleerd als nieuwe hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof (ICC). Beeld anp

Het Internationaal Strafhof bestaat zondag tien jaar. Hoe belangrijk is het hof inmiddels voor Nederland?

In de zomer van 2002 stond Sam Muller als kwartiermaker op de stoep van een leeg kantoorgebouw aan de rafelranden van Den Haag. Met in zijn hand de sleutel van het pand waar het zojuist opgerichte Internationaal Strafhof (ICC) zou komen. De leegte weerspiegelde het stadium waarin het instituut, dat tot taak had gekregen internationale misdrijven te vervolgen, verkeerde. Er waren nog geen rechters, griffiers, aanklagers, laat staan rechtszaken. Muller nam met enkele collega's zijn intrek in het gebouw om ervoor te zorgen dat er in elk geval iemand was om de telefoon op te nemen.

Inmiddels draait het Internationaal Strafhof op volle toeren met zaken in Congo, Kenia, Ivoorkust, Centraal Afrikaanse Republiek, Oeganda, Libië en Soedan. Op 1 juli viert het hof dat precies tien jaar geleden zestig landen het Verdrag van Rome hadden geratificeerd, waardoor het ICC van start kon gaan.

Het is geen toeval dat het strafhof in Den Haag werd gevestigd. Nederland had zich - als enige - aangeboden als standplaats. Het instituut past bij die lange traditie die teruggaat tot Hugo de Groot, de rechtsgeleerde uit de zeventiende eeuw die gezien wordt als grondlegger van het volkenrecht, zegt Muller, directeur van The Hague Institute for the Internationalisation of Law (HiiL). Al decennia profileert Nederland zich met een indrukwekkende lijst internationale tribunalen en gerechtshoven.

Ons logo
"Als we onze reputatie met Den Haag als wereldstad voor vrede en recht willen waarmaken, hoort het strafhof erbij", reageert Ben Bot, minister van buitenlandse zaken van 2003 tot 2007, en nu voorzitter van Instituut Clingendael en de Carnegie Stichting, die het Vredespaleis beheert. "Het is ons logo geworden. Daardoor zijn we niet zo maar één van de 192 landen, maar een land dat uitdrukking geeft aan gerechtigheid. We moeten koesteren dat we leidend zijn op dat terrein", vindt Bot. Muller: "Het wordt onderschat hoe vaak mensen zeggen: wat is Den Haag geweldig. Een stad die met al die instituties tegenwicht biedt tegen een wereldorde van might is right."

Zelfs Courtenay Griffiths, advocaat van de Liberiaanse ex-president Charles Taylor die in Leidschendam werd veroordeeld door het Speciale Hof voor Sierra Leone, is lovend. Griffiths riep recent Afrika op zich tegen de rechtspraak van 'de blanke' te keren, maar in een reactie zegt hij dat Nederland met al die instellingen 'een heleboel heeft om trots op te zijn'.

Toch zitten er ook problematische kanten aan de aanwezigheid van het strafhof in Den Haag, stelt Warner ten Kate, voorheen politiek adviseur bij de Verenigde Naties. "Het wordt moeilijker voor Nederland om kritisch te zijn. Nederland wil dat het strafhof als instituut slaagt, want dat succes straalt op het gastland af, en wordt daardoor de trouwste supporter van het ICC."

Ten Kate verwijst naar Ben Knapen, staatssecretaris buitenlandse zaken, die indertijd zijn zorgen uitsprak over de gevolgen van het ICC-arrestatiebevel tegen de Soedanese president Al-Bashir voor de stabiliteit van Soedan. Ten Kate: "Toen hij zich realiseerde dat zijn opmerkingen in ICC-kringen niet goed ontvangen werden, wist hij niet hoe snel hij de woorden moest intrekken. Steun aan het strafhof beperkt je eigen beleidsvrijheid. Terwijl het hof in veel landen waar Nederland diplomatiek actief is een omstreden organisatie is." De meeste landen in Azië en het Midden-Oosten zijn er net als grootmachten VS, Rusland, China en India niet bij aangesloten. In Afrika bestaat - naast waardering, vooral bij slachtoffers - ook veel weerzin. Ten Kate heeft zelf ervaren hoe beeldvorming hem beperkte, toen hij betrokken was bij vredesonderhandelingen met het Oegandese Verzetsleger van de Heer (LRA), waarvan het leiderschap was aangeklaagd door het strafhof. "In het begin dacht men dat ik verbonden was aan het ICC omdat ik uit Nederland kwam. Die negatieve benadering ebde gelukkig snel weg. Maar het laat zien hoe gemakkelijk dat soort associaties worden gemaakt. Dat kan Nederland diplomatiek in de wielen rijden."

Bin Laden in Den Haag
Ook zijn er gevolgen voor de thuisbasis. Het viel Ten Kate onlangs op hoeveel politie op de been was bij een demonstratie in Nederland van aanhangers van Laurent Gbagbo, de ex-president van Ivoorkust die in ICC-detentie zit. "Wat gaat er gebeuren als we de eerste echte terrorist voor het ICC krijgen? De volgende Bin Laden in Den Haag? De veiligheidskosten van het Libanontribunaal zijn nu al torenhoog uit angst voor aanslagen van Hezbollah. Met de keuze om dergelijke internationale organisaties binnen te krijgen, haalt Nederland zich ook dit soort negatieve consequenties op de hals."

Sinds 2002 is bij de politiek het enthousiasme voor internationale zaken bekoeld. "Nederland is introverter geworden", zegt Bot. "Maar ik blijf me inzetten voor een positieve houding naar de wereld. Al was het maar omdat we onze welvaart aan het buitenland danken."

Eind vorig jaar kwamen berichten naar buiten over strubbelingen tussen Nederland en het strafhof over zaken als tijdelijke visa voor potentiele kroongetuigen en de huur. Nederland had bij de oprichting beloofd om tien jaar de huur voor de huisvesting van het strafhof te betalen. Die termijn zou 1 juli van dit jaar aflopen. Het parlement moest eraan te pas komen voordat de minister van buitenlandse zaken overstag ging tot eind van dit jaar - zes maanden extra - te blijven betalen.

"Dit soort dingen gebeurt bij elke relatie tussen een gaststaat en gevestigde internationale organisaties. Ook de VN hebben wel eens gedoe met New York en Genève", zegt Muller. "Ik zit niet op de schatkist, maar ik zou niet te kruidenierachtig doen. We moeten doen wat we kunnen en beloofd hebben. Anderzijds hoeven we ook niet tot het oneindige door te gaan met betalen", zegt hij.

In 2011 was Nederland bijvoorbeeld 6 miljoen euro kwijt aan de huur voor het strafhof, 2,8 miljoen euro aan contributie voor het budget, plus diverse bijdragen voor kleinere projecten. Dat klinkt als een fiks bedrag. Maar een echte kosten-batenanalyse is nooit gemaakt. "De uitgaven worden nationaal gedaan, terwijl de opbrengsten lokaal zijn", zegt een woordvoerder van het ministerie van buitenlandse zaken.

Geklaagd en gemopperd
Bij het maken van die rekensom moet in ogenschouw worden genomen dat bij het strafhof ruim zevenhonderd mensen werken. Veel medewerkers wonen in Nederland en geven geld uit aan woonruimte, boodschappen, restaurants, taxi's. Ook koopt het hof hier producten en diensten in. Het ICC betaalt jaarlijks minimaal twee miljoen euro voor twaalf cellen in de gevangenis van Scheveningen. Bovendien krijgt het hof jaarlijks duizenden bezoekers die ook geld spenderen. "Er wordt hier veel geklaagd en gemopperd. Maar op het ministerie is wel eens een berekening gemaakt. De kosten die we voor een strafhof maken, verdienen we dubbel en dwars terug", stelt Bot.

Den Haag heeft vorig jaar een analyse laten maken van de economische impact van internationale instellingen op het gebied van vrede, recht, ontwikkeling en samenwerking in de wereld voor de stad en omgeving. Van 2005 tot 2010 steeg het aantal internationale organisaties in de regio van 72 tot 199; het aantal ambassades van 95 naar 111. De hoeveelheid banen bij deze instellingen nam toe van 12.000 naar 18.173. Omdat (de vaak internationale) werknemers geld uitgeven en internationale organisaties producten en diensten inkopen, leverde de sector landelijk, en vooral Den Haag en omstreken, nog eens ruim 17.500 banen op.

Bot roept de regering op gul en gastvrij te zijn omdat er meer op het spel staat dan louter het strafhof. "Wees niet penny-wise, pound-foolish. Steden als Wenen en Genève staan te trappelen om de instellingen die wij hebben over te nemen. Mocht het ICC als eerste schaap over de dam komen, zou dat een exodus van andere organisaties op gang kunnen brengen. Dat wil ik voorkomen."

Zo'n uittocht zou een blamage zijn, vindt ook Muller. "De boodschap zou zijn: gerechtigheid vinden we niet belangrijk. Historisch gezien zou dat een absolute trendbreuk zijn."

Tevreden wijst Bot op de bouw van het permanente onderkomen van het strafhof, op de plek van de Alexanderkazerne, vlakbij de gevangenis en ambassades. "Je moet als klein land ambitie hebben. We hebben een niche gevonden waarin we uitblinken. Koester dat."

Stad van het recht
Den Haag herbergt een reeks internationale gerechtelijke instellingen waaronder: het Internationaal Gerechtshof, het Internationaal Strafhof, het Joegoslaviëtribunaal, delen van het Rwandatribunaal en het Speciale Hof voor Sierra Leone, het Libanontribunaal, Eurojust en het Hof van Arbitrage.

 
‘In Nederland wordt veel gemopperd en geklaagd, maar de kosten van het hof verdienen we ruimschoots terug’
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden