Het stof dat opwaaide en waar Van Thijn niet door kroop

Als een vorst uit ballingschap is Willem Frederik Hermans deze week in Amsterdam ontvangen. De auteur van het boekenweekgeschenk was 'weer welkom' na zijn schending van de culturele boycot tegen Zuid-Afrika. Burgemeester van Thijn werd door menigeen afgeschilderd als een bekeerde cultuurbarbaar die voor de schrijver 'door het stof' kroop. Het stof dat Hermans' Ritorno In Patria deed opwaaien ontnam in ieder geval het zicht op hoe het ook weer zat, met Hermans en Zuid-Afrika.

Een ijverig gemeenteraadslid trok in 1986 aan de bel, drie dagen voor het einde van een foto-expositie van Hermans in het Stedelijk Museum. Op een 'zwarte lijst' van een commissie van de Verenigde Naties stond dat de schrijver naast zanger Hein(tje) Simons in Zuid-Afrika had opgetreden. Dat was alweer in 1983, maar wie apartheid niet alsnog afkeurde bleef gebrandmerkt. Amsterdam voerde inmiddels een 'anti-apartheidsbeleid' en schaarde zich daarmee aan de kant van de VN en ook van de Nederlandse regering, die onder premier Van Agt in 1980 de culturele betrekkingen met Zuid-Afrika verbrak. Amsterdam besloot als gemeente geen medewerking te verlenen aan toekomstige optredens van Hermans. Toen even later de Stichting Literaire Activiteiten Amsterdam (SLAA) als participant in De Balie het verbouwingsfeest van dit theater zou opluisteren met een lezing van de auteur, sprak de gemeente zich hiertegen uit - zonder overigens daadwerkelijk de subsidie aan SLAA of Balie in te trekken. Een valse bommelding maakte het 'feest' compleet en gaf Hermans munitie voor een jarenlange tirade tegen Amsterdam 'waar bommenwerpers met steun van B & W hun gang gaan'.

Vorige week zaterdag 30 januari nog eiste Hermans in een interview in Trouw excuses van de gemeente en bovendien politiebegeleiding, als hij het door hem geschreven geschenk voor de boekenweek zou presenteren. Van Thijn liet, 'nu er van verschillende kanten wordt aangedrongen om een uitspraak te doen of u welkom bent in onze stad' de geprangde auteur weten 'natuurlijk zeer welkom' te zijn, nu de culturele boycot door de veranderingen in Zuid-Afrika passe is. En deze maandag was het zover: Hermans haalde in het Amstelhotel 'de spons erover'.

Met een interview in deze krant was het ooit begonnen. In Trouw (9 maart '83) zei Hermans in Johannesburg tegen Hennie Serfontein over apartheid: "Het is de enige oplossing voor de Zuidafrikaanse problematiek, op voorwaarde dat deze menselijk wordt toegepast." Over Nederland zei hij: "Het is helemaal niet grappig om in een multi-raciale samenleving te leven. De rassenproblemen zijn niet alleen de schuld van blanken, maar ook van het racisme van de groepen zelf. Ik vind het bijvoorbeeld onjuist dat Nederland ooit honderdduizenden Molukkers heeft binnengelaten. Dat veroorzaakt spanningen en ruzies; ze zouden eigenlijk apart gezet moeten worden."

Terug uit Zuid-Afrika zei hij voor de AVRO-radio geen spijt van zijn reis te hebben. "Men denkt in Nederland dat de politie in dat land over straat vliegt, dat er een toestand bestaat zoals in Duitsland onder Hitler of in SowjetRusland, maar daar is helemaal geen sprake van."

In 1986-1987 (de SLAA-rel) wilde hij van dit alles niets terugnemen en ging hij te keer tegen VN en Amsterdam: hoe durfden ze tegen hem!

Was Hermans nu al die commotie waard? Tijdens de boycot al werd druk gepraat over het nut. Ook over de VN-commissie tegen apartheid: wie zaten daar zoal in, een Nigeriaanse generaal als voorzitter, ondervoorzitters uit de Sowjet-republiek Oekraine en Nepal en Haiti, ging het er daar dan zo fijntjes aan toe? Inderdaad, niet alles deugt aan de VN. Sommige leden zijn niet koosjer, vele hebben tegenstrijdige belangen, terwijl alle landen toch geacht worden de principes van het VN-Handvest en de mensenrechten te respecteren. Maar niemand kan mij uitleggen wat er fout aan is, dat een regering en een stad discriminatie van mensen op grond van huidkleur bestrijden, in VN-verband. Ieder voor zich en na ons de zondvloed zou het alternatief zijn.

Maar toch, was boycot wel het middel? Ja, meenden voorstanders: het is het laatste vreedzame middel dat je hebt en het treft doel, zie de boosheid in Zuid-Afrika en de roep apartheid te beeindigen. Nee, zeiden tegenstanders: economische boycot goed, maar in de kunsten confronteer je juist anderen met je ideeen. De Zuidafrikaanse schrijver en boycot-tegenstander Andre Brink meende dat "als Nederlanders en anderen geloven dat hun standpunt correct is en dat van Zuid-Afrika verkeerd, cultureel contact een van de manieren is om dat over te brengen." Zijn collega en twijfelaar Breyten Breytenbach vond dat Hermans die naar Zuid-Afrika gaat "in het volle besef van de implicaties hier te lande, op zijn minst welwillend blijkt te staan tegenover de in het land bestaande situatie." In weerwil van alle nuancering vond Hermans een culturele boycot alleen maar 'belachelijk'.

Een andere vraag was en is, of de overheid zedenmeester moet zijn. Nee, natuurlijk. Maar heeft het gemeentebestuur van Amsterdam meer gedaan dan duidelijk een mening geven en de betrokkenen op hun eigen verantwoordelijkheid wijzen? Van Thijn kruipt allerminst door het stof als hij in zijn brief aan Hermans schrijft: "Er is nimmer sprake van geweest dat aan u ooit in en door Amsterdam de vrijheid zou zijn onthouden om uitnodigingen van wie dan ook te aanvaarden." Dat de schrijver zich "niets heeft willen aantrekken van de door de VN gesanctioneerde internationale solidariteitsactie tegen het mensonterende regime in Zuid-Afrika was uw keuze."

Anderen namen wel hun verantwoordelijkheid. In 1987 zouden niet lang na de SLAA-rel 300 Zuidafrikaanse kunstenaars voor een festival over cultuur na apartheid in Amsterdam bijeen komenook in De Balie. Openhartig overleg tussen anti-apartheidsbeweging en Balie voorkwam dat dit theater van de weeromstuit geboycot werd; terwijl er toch heel wat uit te leggen viel aan de Zuidafrikanen die met vermoorde familieleden en jarenlange ballingschap niets kochten voor Hermans' relativering van apartheid. In de woorden van Albert van den Heuvel van de Raad van Kerken: "Borrelpraat in de heerlijke tuin van je uitgever op een paar kilometer afstand van de martelkamer op John Vostersquare is geen geslaagde satire. Professorenreisjes, concerttournees, sporttournooien zijn een belediging van mensen, die die professoren niet mogen horen, die concerten niet mogen bezoeken en die sport alleen apart kunnen beoefenen." (Trouw, 26 maart '83).

Maar de boycot is achterhaald en Hermans 'weer welkom'. AVRO-Televizier likte dinsdag het stof van Hermans' schoenen: de schrijver stelde tien jaar na dato dat hij in 1983 het einde van de apartheid al zag aankomen. En met zijn

ns veegde hij het bloedbad van Langa weg, de schietpartij in Uitenhage, de brandbommen waarmee de politie tegenstanders elimineerde, de martelingen, de ontruiming van het dorp Mogopa, de deportatie van de bevolking van Crossroads: een lange lijst, tot ver na 1983.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden