Het spook in de opera heet harp

Het was weer zover: de masterclass dook op in de concertagenda's en in de krantekolommen. Sinds Elisabeth Schwarzkopf haar ervaringen in het openbaar ging uitdragen op jongere collega's, zijn masterclasses een publiek vermaak geworden. La Schwarzkopf maakte van de openbare les meteen muzikaal cabaret.

Pittige uitspraken, een soms al te attaquerende aanwijzing aan een willig slachtoffer: de 'zaal' likte de lippen van plezier, maar pas op, af en toe gaf de douariere van de hoge c ook de lachers op het pluche een veeg uit de pan. Ze was wel messcherp, maar ook strikt eerlijk. Ze had in haar carriere zoveel mensen zien vallen in het veeleisende zangvak, dus waarom er doekjes omwinden als zij iemand niet geschikt vond. De uitzending op televisie van deze evenementen gaf aan het begrip 'masterclass' helemaal een populair karakter.

De masterclass is inmiddels 'big business' geworden. Ook Elly Ameling ging er toe over, met de televisie er bij. Hoeveel sympathieker pakte zij haar studentenvoor-een-half-uur aan! Mag ik de verhalen geloven dan is ook cellist Yo-Yo Ma een aimabele pedagoog. Hij werkte vorige week donderdag in de kleine zaal van het Amsterdams Concertgebouw met jonge cellisten. Er was flink publiciteit aan gegeven: Het Concertgebouw presenteert: 'Carte blanche voor Yo-Yo Ma' heette het. Toegangsprijs 25 gulden en een heuse sponsor.

Vier cellisten deden mee om 'onderricht in de interpretatie van de solo suites van Bach' te krijgen: Larissa Groeneveld, Arnau Tomas, Quirine Viersen, en (tot mijn verbazing), Pieter Wispelwey. Laatstgenoemde zal niet veel jonger zijn dan Yo-Yo Ma; bovendien zette Wispelwey zo'n anderhalf jaar geleden een prachtige lezing van die suites op cd (Channel Classics). Hij had zijn barokcello meegenomen en naar ik begrepen heb, was YoYou Ma zeer onder de indruk.

Waarom worden altijd buitenlanders hier in de boter gebraden, terwijl we toch inlandse goudhaantjes (Wispelwey bijvoorbeeld) hebben rondlopen. Een dag later namelijk speelde Ma die suites integraal in dezelfde zaal, toegangsprijs 80 gulden. Inclusief eenvoudig buffet, aldus de aankondiging, want het evenement begon al om 18 uur. Die sponsor was er ook weer bij; ik kon mij zo voorstellen hoe tussen hapjes van het eenvoudige sneetje zalm met dille er gepraat werd over 'topkunst'.

Ik was er dus niet bij, want ik zat in Utrecht bij de oude muziek. Ook daar een masterclass onder het aanbod, in het kader van het internationaal harpsymposium. De harp, niet de moderne, negentiende/twintigste eeuwse pedaalharp, maar de voorgaande varianten, was op dit festival thema-instrument.

De harp is, zo werd mij zaterdag duidelijk, een achterblijvertje in de ontwikkeling van de oude muziek. Dat viel bijvoorbeeld te merken aan die masterclass. Twee specialisten waren er voor aangetrokken, van wie de Engelsman Andrew Lawrence-King in wijder kringen faam geniet. Slechts twee kandidaten meldden zich aan om zo'n half uur les van de meester te krijgen. Carla Bos, pedaalharpiste, vertrouwd met de symfonische harpliteratuur en de twintigste eeuwse muziek, had de stap gewaagd. Door een toeval was zij begin dit jaar in de oude muziek beland. "Niemand in Nederland weet er wat van, je kunt nergens les op oude harpen krijgen, en in het buitenland zijn er wel deskundigen als Hannelore Devaere uit Belgie en Andrew LawrenceKing, maar veel meer zijn er niet." Zij kwam met de barokmuziek in contact door een uitstapje van een ensemble van het Haagse Koninklijk Conservatorium naar het oude-muziekfestival in San Antonio, in Texas. "Of ik misschien harp wilde spelen. Dat moet als een lopend vuurtje zijn rond gegaan, want nadat ik terug was, werd ik van alle kanten benaderd om te mee te spelen in ensembles en om zangers te begeleiden. Binnenkort ga ik in Milaan meewerken aan uitvoeringen van Monteverdi's 'Orfeo', dus wilde ik de kans benutten nu Andrew Lawrence-King te ontmoeten en van hem te leren."

Die moedige stap hoefde de jonge harpiste niet te zetten op een prestigieus podium, voor het oog van tv-camera's en een zich vergapend publiek. Neen, deze masterclass was een echte 'klas', een groep kenners en spelers, verzameld in een snoeihete zaal van het Catharijne-convent, temidden van de tastbare herinneringen aan het katholicisme en het protestantisme uit de negentiende eeuw: beelden van zoetelijk kijkende heiligen en portretten van vorsende dominees.

Lawrence-King besefte al te goed hoe groot de problemen kunnen zijn wanneer je als musicus een volstrekt onbekende wereld binnengaat, want hijzelf zocht, ook door toeval, zijn weg naar de historische harp.

Dat is vaak geen instrument waar alle noten met kruisen en mollen op gespeeld kunnen worden. In de loop van honderden jaren ontwikkelde het instrument zich wel van een rij met circa 25 snaren (de gotische harp) tot speeltuigen met dubbele en zelfs driedubbele besnaring (de achttiende eeuwse Ierse harp), maar nog steeds zonder die handige pedalen waarmee je snel kunt verstemmen naar een andere toonsoort. Zijn wijze raad: 'Wees niet te bang voor wat tractaten allemaal voorschrijven, want juist op de harp werd veel geimproviseerd. Houd het basisritme goed in de gaten en ga dan spelen met het stramien van een gegeven melodie. Komt er een noot voor die je niet kunt spelen omdat die toon er niet op zit, laat hem weg, speel iets anders. Experimenteer tot je planken vol mogelijkheden in je hoofd hebt.'

Geen makkelijk instrument, die oude harp. De Spaanse toneelschrijver Lope de Vega laat in zijn toneelstuk 'Dorothea' (1642) zijn titelheldin opmerken: 'De regering over deze republiek van snaren, is tamelijk moeilijk', wanneer zij langdurig stemt, alvorens te kunnnen spelen.

Het is een van de vele vermeldingen van de harp in boeken en beschrijvingen; ook in afbeeldingen van scenes uit oude opera's komt de harp vaak voor, maar gek genoeg, zo vertelde de Duitse musicologe Silke Leopold in een lezing, laten de partituren ons vrijwel geheel in de steek over de werkelijke rol die de harp speelde in een ensemble. 'Je ziet de harp, maar hij is er niet. Je krijgt de indruk: dit is nou het spook in de opera.'

De masterclass toonde aan dat dit spook welluidende klanken afgeeft. Het is niet voor niets het instrument van koningen (David) en goden (Apollo). En dus ook van sponsors. Volgend jaar graag een openbare masterclass van Lawrence-King in het Amsterdams Muziektheater.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden