Het spel vraagt om ernst

De Week van de Afrikaanse roman wordt ingeluid met een prachtig boek van Etienne van Heerden over een jojo-speler

In de jaren zestig van de vorige eeuw was de jojo ('klimtol') in Zuid-Afrika zo'n hevige rage dat de marketingafdeling van Coca-Cola er brood in zag. Niet alleen kwamen er jojo's op de markt met het Coca-Cola-embleem, de firma nam ook de beste spelers in dienst en liet ze door het land toeren met een vast repertoire aan kunstjes en trucs. En overal waren er jojocompetities.

Ludo, de hoofdpersoon in Etienne van Heerdens laatste roman, was in zijn jonge jaren een van die door Coca-Cola gesponsorde jojospelers. De Karoo, een kurkdroge streek in het midden van Zuid-Afrika, werd hem als rayon toegewezen. Vol energie en ten volle bereid de showman te spelen, genoot hij er al snel de status van superster. Totdat hij op een avond een dodelijk ongeluk veroorzaakte. "Dat zou later terugkomen, voortdurend, op het ritme van de klimtol." Naderhand beseft hij dat er sinds die dag iets in zijn spel is veranderd, "niet iets om luchthartig mee om te gaan, spelen was dodelijke ernst geworden, spelen was de enige manier om vorm en orde te geven aan de bloedvlek op de asfaltweg bij Tweefontein."

Nu, op zijn oude dag, woont hij in zijn eentje in Paternoster, een klein vissersdorpje aan de Atlantische Oceaan, geplaagd door heimwee naar zijn roemrucht verleden en door wroeging over het incident bij Tweefontein. Het is of een onzichtbare macht hem verhindert zijn schuld af te betalen.

Aleeen als hij jojo kan spelen, voelt hij zich van die last bevrijd, maar zo'n moment komt niet vanzelf. Eerst moet hij zich uit alle macht concentreren op zijn techniek, de angst voor mislukking proeven. En dan, bijna ongemerkt, komt hij los van de wereld en zijn benauwende greep en bereikt, hoe tijdelijk ook, een staat van bevrijding en verlossing. Wat begint als louter lichamelijke oefening krijgt een geestelijke dimensie. De ruimte waar Ludo zichzelf in 'truukt', wordt door Van Heerden beschreven als een magische plaats waar de speler een welhaast mystieke ervaring ondergaat.

Spel en trucage bepalen de thematiek van 'Klimtol'. Van Heerden maakt er geen geheim van dat hij zich heeft laten inspireren door Johan Huizinga's klassieke studie 'Homo ludens' ('De spelende mens', 1938). Ludo heeft daar niet alleen zijn naam aan te danken, maar ook het symbolisch gehalte van zijn karakter: als speler is hij een toonbeeld van creativiteit én ernst, eigenschappen die Huizinga onontbeerlijk achtte voor de vitaliteit van een cultuur.

Op een dag dient, volkomen onverwacht, Snaartjie Windvogel zich aan. Van Heerdens vaste lezers kennen haar nog van zijn roman 'In de plaats van liefde' (2006). Als violiste, kent ook zij de magie van het spel, de kracht van de muziek, die je kan laat spelen tot je jezelf en je ellende helemaal kwijt bent. Nadat ze door haar vader is geruïneerd en alles heeft verloren, haar viool en speelplezier voorop, duikt ze op in Paternoster. Uitgeleverd aan het harde bestaan probeert ze te overleven met de verkoop van seksuele gunsten.

Snaartjie en Ludo ontdekken genoeg zielsverwantschap in elkaar om een band te smeden. Ludo ontwikkelt zelfs een verantwoordelijkheidsgevoel dat hem elke dag een pakje eten in de buurt van haar openluchtslaapplaats laat leggen. Maar niemand is voor honderd procent betrouwbaar, en Ludo al helemaal niet. En dus vergeet hij Snaartjie zo nu en dan, zeker wanneer Doris opduikt, de kleindochter van een fotografe met wie hij in zijn jonge jaren een relatie had.

Doris hoort bij een nieuwe generatie jojospelers die gebruikmaakt van allerlei technische snufjes en gadgets. Ze denkt baat te hebben bij een samenwerking met Ludo en zorgt daarmee voor zijn comeback, die de lezer van een zware last verlicht. Want Van Heerden zorgt ervoor dat je met huid en haar betrokken raakt bij Ludo's wel en wee.

Maar dan merkt Ludo dat zijn comeback ook van hem eist een aantal schulden te vereffenen. Uiteindelijk beslist het lot voor hem. Tijdens het zoeken naar de dader van een moord die in Paternoster is gepleegd, komen alle verhaallijnen soepel samen. De slotpassages bevatten een onverwachte draai die Van Heerden magnifiek weet uit te buiten.

'Klimtol' zit niet alleen op allerlei manieren vast aan Van Heerdens eerdere romans, maar heeft ook de nodige affiniteit met andermans werk. Zo herinnert het boek sterk aan Hemingway's novelle 'The Old Man and the Sea', net als 'Klimtol' het relaas van een geïsoleerd personage dat verwikkeld is in een strijd met zichzelf. Ook vertoont het affiniteit met 'De walvisroeper' van de Engelstalige Zuid-Afrikaan Zakes Mda. In dat boek maken we eveneens kennis met een oude, eenzelvige man die woont in een kustdorpje en het vermogen bezit om zich op een heel eigen manier met walvissen te verstaan, daarbij geholpen door een krachtig zintuig voor oude gebruiken en rituelen. Met de klanken die hij ontlokt aan een uit gedroogd zeewier vervaardigde hoorn weet hij de reusachtige dieren in zijn ban te slaan.

Nu heeft het bestaan als spel, de cruciale momenten van pijn en verlossing inbegrepen, Etienne van Heerden geïnspireerd tot een prachtige, wijd vertakkende roman die tot het einde toe spannend en overtuigend blijft.

Etienne van Heerden: Klimtol.

Uit het Afrikaans vertaald door Karina van Santen

en Martine Vosmaer. Podium; 400 blz. euro 22,50

Etienne van Heerden

De veelvuldig bekroonde en internationaal succesvolle romancier Etienne van Heerden (1954) hoort tot de generatie Afrikaner schrijvers en intellectuelen die in belangrijke mate heeft bijgedragen aan de culturele transformatie die zijn geboorteland de afgelopen decennia heeft door-gemaakt.

Van Heerden is hoogleraar in Kaapstad, waar hij (vroeger samen met J.M. Coetzee) de drijvende kracht is achter een uiterst succesvolle mastersopleiding Creative Writing. Hij is oprichter en redacteur van het internettijdschrift LitNet, een platform voor het debat over literatuur en cultuur.

De Afrikaanse roman

Van 19 t/m 28 september vindt de Week van de Afrikaanse roman plaats. Het programma (www.weekvandeafrikaanseroman.nl) besteedt volop aandacht aan Afrikaanstalige fictie in Nederlandse vertaling en kent zowel Nederlandse als Belgische evenementen. De afgelopen jaren verscheen hier werk van gerenommeerde auteurs als André Brink, Marlene van Niekerk, Etienne van Heerden, Karel Schoeman en thrillerschrijver Deon Meyer. Ook kwam er onlangs een prachtige Nederlandse versie van Anna Louws klassieke roman 'Kroniek van Perdepoort' uit.

Jammer genoeg zijn er ook Afrikaanse schrijvers die bij ons niet de aandacht krijgen die ze verdienen. Het schrijnendste voorbeeld daarvan is Ingrid Winterbach, die door uitgeverij Cossee werd geïntroduceerd met haar romans 'Niggie' en 'Het boek van toeval en toeverlaat'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden