'Het seculiere is een illusie'

Radicale Orthodoxie | interview | De theologie strekt zich uit tot alle aspecten van het leven, zegt de Britse theoloog John Milbank. 'Als je het leven ontdoet van alle sacrament, rest een donkere en koude wereld.'

De theoloog die geldt als de voorman van de zogeheten Radicale Orthodoxie ontvangt in zijn bakstenen cottage in Southwell, in de zuidpunt van het Engelse district York. Hij oogt en spreekt milder dan de naam van zijn beweging doet vermoeden. John Milbank, geboren in 1952, is 'radicaal' en 'orthodox', maar niet in fundamentalistische zin: zijn denken is tegendraads, niet conservatief. Uitgaande van een bezielde schepping, verwerpt hij de tegenstelling tussen religieus en seculier, en dat vertaalt zich in zijn wetenschappelijke opstelling die de grenzen tussen theologie, filosofie, ethiek en politieke wetenschappen overstijgt. Milbank is komende week in Nederland. Vrijdag spreekt hij de openingsrede uit bij de opening van het academisch jaar van de Protestantse Theologische universiteit (PThU).

U gaat het hebben over de terugkeer van God. Is daar dan sprake van?

"De universiteit heeft me dat onderwerp min of meer opgegeven, omdat er in haar kring veel over dit thema wordt gesproken. En het is waar dat religie meer in het nieuws is dan voorheen. In veel gevallen is dat terug te voeren op zaken die met de islam te maken hebben, of met de vrijheid van godsdienst in relatie tot homorechten en kwesties rond het begin en het einde van het leven. Bovendien hebben de aanvallen van de nieuwe atheïsten op het geloof (zoals Richard Dawkins en Christopher Hitchens, red.) het thema 'religie' meer urgentie gegeven - daarvoor was het in de ogen van de meeste Britten voornamelijk een excentrieke, maar verder onschadelijke hobby. Maar is er ook sprake van een terugkeer van God in positieve zin? Dat ligt ingewikkelder. Misschien zijn gelovigen, omdat ze weten tot een minderheid te behoren, bewuster geworden van hun overtuigingen, en kiezen ze er duidelijker voor tegen de heersende cultuur in te gaan - dat is een factor."

Als het geloof vooral onschadelijke malligheid was geworden, waar kwam het nieuwe atheïsme dan opeens vandaan? Het keerde zich toch vooral tegen het christendom.

"Wellicht stoorde het de militante atheïsten dat het geloof toch niet compleet verdween of was men bang dat het een comeback zou kunnen maken, hoewel daar weinig aanleiding voor leek te zijn. Maar hun strijdlust viel wel samen met een zekere neergang van de seculiere ideologieën, met name marxisme en freudianisme. Daardoor werden de natuurwetenschappen de nieuwe ideologie, de nieuwe antireligieuze filosofie. Mij verraste dat, omdat we in de jaren zeventig juist hadden ontdekt dat ook de natuurwetenschappen veranderlijk waren en afhankelijk van bepaalde paradigma's."

Naast de terugkeer van God, zult u het hebben over de toekomst van de theologie - en dat is wat u betreft bepaald geen marginale wetenschap; het behelst zo'n beetje alles.

"Onderdeel van het secularisme is de theologie te verbannen naar een zo beperkt mogelijke terrein, waar het zich slechts bezig zou mogen houden met abstractie noties over het bestaan of niet bestaan van God en de interpretatie van de Bijbel, terwijl alle andere issues perfect bestudeerd kunnen in strikt seculiere termen. Maar in mijn optiek strekt theologie zich uit tot alle aspecten van het leven. Hoe we over God denken maakt een verschil voor alles. En ik beschouw dat als tweerichtingsverkeer: als je de wereld ziet in het licht van Christus, leer je nieuwe dingen over de wereld, en de wereld - inclusief andere culturen en tradities - leert je ook nieuwe dingen over Christus."

Dient theologie de kerk of de samenleving als geheel, ook als die niet gelooft?

"Theologie heeft altijd een apologetisch element - ze probeert uit te leggen dat het christendom goed aansluit bij de realiteit. Enerzijds betekent dat dat je moet zijn waar de mensen zijn, gelovig of niet, anderzijds dat je moet weten wie je bent en wat jouw manier van kijken naar de wereld inhoudt."

U staat bekend om uw afwijzing van het idee dat het seculiere neutraal is en het theologische niet.

"Het seculiere is een illusie. Alles is altijd voor God of tegen Hem, daar ligt niet iets tussenin. Als er een God is, is de hele schepping zijn domein en bestaat er geen niemandsland. Maar dat wil niet zeggen dat maatschappelijk gezien alles onder controle van de kerk valt, in die zin erkent de christelijke traditie wel degelijk seculiere gebieden, zoals de politiek of het recht. Dat is de ruimte die vrije mensen zelf vormgeven. Het christendom is, anders dan de islam, niet theocratisch en moet dat vooral ook niet zijn. Maar waar ik kritisch tegenover sta is het idee van een seculiere ruimte die afgesloten zou zijn van alles dat zweemt naar transcendentie, waar alle normen voortkomen uit de wereld zelf, en de realiteit van het geestelijke wordt ontkend. Als we niet erkennen dat we meer zijn dan materie, hoe kunnen we dan complete personen zijn?"

Zegt u dat mensen zonder geloof geen normen hebben?

"Nee, mensen kunnen handelen op een wijze waarvan ze zichzelf niet bewust van zijn: enerzijds geloven dat ze niet meer dan een toevallige verzameling cellen zijn, anderzijds toch vasthouden aan normen die daar bovenuit stijgen. Ontkennend dat ze geestelijke wezens zijn, kunnen ze zich toch als zodanig gedragen. Godzijdank voor hun inconsistentie.

Let wel, het is het westerse christendom zelf dat een rol heeft gespeeld bij de totstandkoming van het huidige materialistische wereldbeeld. Paradoxaal genoeg. Door alles wat heidens leek weg te willen snijden, en van het geloof een beredeneerd systeem te maken, hebben we uiteindelijk niet alleen religie als zodanig bij het vuilnis gezet, maar het leven ontdaan van alle sacrament, zodat niets anders overblijft dan een donkere en koude wereld. Voorzover God er nog is, dan niet meer in deze schepping; alle perspectief is verbannen naar het hiernamaals. Daarom verbaast het me niet dat mensen op zoek gaan de betovering die de werkelijkheid vroeger had, naar heilige plekken, mythische gebeurtenissen en ongrijpbare verbanden tussen onze geest en de buitenwereld. Ik sta daar ook niet onsympathiek tegenover; niets daarvan is onverenigbaar met een voller begrip van het christendom."

Onze beschaving, gelovig of niet, is het besef verloren voor de waarde van openbaring, genade, geloof en mythe, schrijft u ergens.

"De wereld is vol wonderen en het is niet eenvoudig vast te houden aan het idee dat alles terug te voeren is op materie. Dan zijn noties als vrijheid, liefde en dergelijke louter illusies. Maar laat je het geestelijke toe, dan ontstaat er zelfs ruimte voor het ongrijpbare in de materiële wereld, als iets dat toewerkt naar het hogere. Onlangs las ik een boek waarin de gedachte uitgewerkt was dat er binnen de natuur iets bestaat dat analoog is aan taal. Er zijn vitale krachten in de natuur die met elkaar communiceren zonder dat wij weten hoe. Dat tekent hoe gevaarlijk een theologie is die een dualiteit heeft geschapen tussen de dode natuur en onszelf. Dergelijk denken leidt tot ecologische rampen en tot een reductie van de mens als onderdeel van mechanische processen. Meer en meer worden mensen behandeld als machines of computers, in plaats van wezens met een ziel."

En belichaamt de kerk dan voor u het tegenbeeld hiervan? In uw theologie geldt de kerk zelfs als de voortzetting van de incarnatie - Gods menswording.

"We hebben, denk ik, een veel te beperkte opvatting van wat de kerk is. We zien het als een groep gelovigen, zoals andere groepen, of als een hiërarchie die het religieuze leven controleert. Daarmee geven we onvoldoende gewicht aan het feit dat christen-zijn betekent deel te zijn van het lichaam van Christus, zoals dat in eucharistie tot uitdrukking komt - iets dat per definitie een andere relaties oplevert dan die van opbrengsten en efficiency."

Dan hebt u het over de kerk als ideaal, maar in werkelijkheid wordt binnen de kerk net zo goed verdeeldheid en haat gevonden als vergeving en liefde buiten de kerk.

"Ik erken absoluut dat de werkelijke kerk niet samenvalt met de ideale kerk. De kerk die we hebben, is toneel van van conflicten, fouten, tekortkomingen. Maar je moet zien dat de Heilige Geest desondanks aanwezig is en dat het getuigenis van het evangelie doorgaat, zowel in het ideaal als in de praktijk."

De opening van het academisch jaar 2016-2017 van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) vindt plaats op vrijdag 2 september in de Janskerk (Janskerkhof 26) te Utrecht, aanvang 14.45 uur. De openingsrede van John Milbank heeft als titel: 'The Return of God and the Future of Theology'.

oud-christelijke traditie

De Radicale Orthodoxie stamt uit Groot-Brittannië, waar een aantal theologen aan het einde van de jaren negentig onder deze paraplu begon te publiceren. De stroming grijpt terug op de oud-christelijke traditie, in die zin dat ze het onderscheid tussen het religieuze en het seculiere afwijst. De Radicale Orthodoxie staat kritisch tegenover de Verlichting, omdat die de (natuur)wetenschap een welhaast religieuze status heeft gegeven.

Aansluitend bij het postmodernisme, gaat de Radicale Orthodoxie er vanuit dat waarheidsclaims riskant zijn: alle ideeën over de werkelijkheid zijn verhalen. En dan is het christelijke verhaal voor hen bij uitstek overtuigend.

In politieke en ethische kwesties staat de Radicale Orthodoxie vaak links. John Milbank is bijvoorbeeld voorstander van het homohuwelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden