Het schoentje van Maria Tesselschade

Beeld Maartje Strijbis

Maria Tesselschade Roemers Visscher (1594-1649) is een van de bekendste Nederlandse vrouwen van de zeventiende eeuw, toch is er geen portret van haar bekend. In Alkmaar zorgde een brand ervoor dat dat gemis een klein beetje kan worden opgevuld.

Dat het schoentje al vier eeuwen oud is zou je niet zeggen. Natuurlijk, het kalfsleer is hier en daar wat vergaan, maar het model, maat 35, zou niet misstaan in de zomercollectie van een eigentijdse schoenenzaak. Nu is zo’n oude schoen altijd al bijzonder, nog opvallender is dat we weten wie hem gedragen heeft. Maria Tesselschade, de dichteres en muze uit de Gouden Eeuw, woonde in Alkmaar in het huis bij de beerput waar het muiltje is gevonden. De schoen dateert uit haar tijd, en is nog niet eerder in Nederland gevonden, het moet wel dat die van haar is geweest. Maar waarom gooide ze hem weg? Was de schoen kapot? Of was er een andere reden dat ze hem weggooide?

Tekst loopt door onder afbeelding

Scherf maria tesselschade Beeld rv

Tesselschade was wel vaker slordig met haar kleding. Nadat ze in 1633 P. C. Hooft had bezocht in het Muiderslot, schreef hij de ‘Mejoffre’ een briefje. ‘Het was beter dat u uw voeten vergeten was en wat daar aan vastzit. De stenen en planken liggen te treuren omdat ze niet langer door die zoete stapjes gestreeld worden.’

Het fragment is een van de tekenende details uit de kleine presentatie die de komende maanden te zien is in Alkmaar, mogelijk geworden dankzij een geluk bij een ongeluk. In de Nieuwjaarsnacht van 2015 legde een brand een aantal historische panden in de Alkmaarse binnenstad in de as. Een paar maanden later kon de gemeente een ‘topvondst’ melden. De archeologische dienst had scherven gevonden van glaswerk dat vrijwel zeker toebehoorde aan Maria Tesselschade.

Tekst loopt door onder afbeelding

Beeld Maartje Strijbis

De scherven in de Alkmaarse beerput tonen precies dezelfde krullen als een intact exemplaar uit de collectie van het Amsterdamse Rijksmuseum, ook te zien in Alkmaar, waarvan we weten dat Tesselschade de gravering maakte voor Hooft. ‘A demain les affaires’ staat erop geschreven - ‘Laat de zorgen voor morgen’. Ook op de scherven uit Alkmaar zijn diezelfde letters te lezen.

De Langestraat is al eeuwen het centrum van de stedelijke bedrijvigheid in Alkmaar. Begrijpelijk dus dat de pasgetrouwde Maria Tesselschade er in 1623 ging wonen toen ze van Amsterdam naar Alkmaar verhuisde. Het was een van de grootste en duurste woningen van de stad. Haar echtgenoot Allard Crombalch was een zeeofficier, zelf was ze dochter van een rijke Amsterdamse reder. Ze had een bijzonder goede opvoeding genoten, sprak Italiaans en Frans, bespeelde meerdere muziekinstrumenten en werd bewonderd om haar zang. Dankzij de literaire kring die haar vader in Amsterdam organiseerde, had ze jong kennisgemaakt met de grote dichters van haar tijd. Op haar huwelijkskeuze voor de zeeofficier reageerden de dichters dan ook enigszins jaloers, nadat haar echtgenoot in 1634 overleed (tegelijk met haar oudste dochter) verdrongen ze zich opnieuw, maar Tesselschade werd katholiek en bleef vrijgezel.

Tekst loopt door onder afbeelding

Beeld Maartje Strijbis

Een zelfredzaamheid die vooral in de negentiende eeuw tot de verbeelding sprak, zo is te zien op een schilderij van Jan Kruseman uit 1852 uit de collectie van het Amsterdam Museum. Kruseman verbeeldt een bijeenkomst van de ‘Muiderkring’, de vermeende literaire bijeenkomsten van P.C. Hooft, Huygens, Barlaeus én Tesselschade waarbij ze gedichten maakten en voordroegen. Tesselschade is het stralend middelpunt, een in het oker geklede vrouw, met intelligente, zelfbewuste blik. Ze draagt een gedicht voor, de heren kijken bewonderend toe, Maria’s zuster Anna zit als enige dame bij de luisteraars.

Historici hebben inmiddels vastgesteld dat ‘de Muiderkring’ een negentiende-eeuwse fantasie was, de dichters kwamen zelden of nooit allemaal tegelijk samen. De tweede fantasie op het schilderij van Kruseman is pijnlijker: van Maria Tesselschade is geen enkel portret bewaard. Terwijl we de heren kennen van schilderijen, prenten en zelfs de oude geldbiljetten is er dus geen beeltenis van deze intellectuele, zelfstandige vrouw. ‘Elck zijn waerom’ ondertekende ze haar gedichten en brieven. Deze tentoonstelling in Alkmaar, ondenkbaar zonder een brand, brengt haar persoonlijkheid nu tenminste een beetje dichterbij.

‘Dichter bij Maria Tesselschade’, tot 29 oktober in Stedelijk Museum Alkmaar, stedelijkmuseumalkmaar.nl

Tesselschade: geen achternaam

In meerdere Nederlandse steden is de Tesselschadestraat in de buurt van de Vondelstraat en de P. C. Hooftstraat te vinden. Dat klopt niet helemaal: de achternaam van de dichteres was Roemers Visscher, Tesselschade was haar tweede voornaam. Wel een heel originele: haar vader, de reder en graanhandelaar, noemde haar zo nadat hij op de Kerstavond van 1793, kort voor zijn dochters geboorte, tientallen schepen verloor tijdens een storm voor de kust van Texel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden