Reportage

Het schilderen van een panorama maakt deze ggz-patiënten weer gelukkig

In een creatief proces van praten, tekenen en schilderen maken de deelnemers samen met een kunstenaar een 'Landschap van Stemmingen'.Beeld Sjaak Verboom

In Franeker schilderen psychiatrisch patiënten het Friese landschap met hun stemmingen als inspiratiebron. 'Door het schilderen voel ik mij niet meer afgeschreven.'

Kwasten zwiepen over het wad, dat alle kleuren van de regenboog krijgt. Schilders dippen hun kwasten in de verf en nemen steeds even afstand om het doek in zich op te nemen. Dit is het wad van de verbeelding, waar het stille water schuimkoppen heeft, waar schapen grazen, tulpen bloeien en Grutte Pier, de Friese volksheld uit de vijftiende eeuw, op een sokkel staat.

Het wad, zoals tien mensen het vandaag bewerken, is onderdeel van het 'Landschap van stemmingen', een panorama van zo'n veertig meter waaraan rond de honderd (ex-)psychiatrisch patiënten uit Friesland meewerken. In het doek komen alle aspecten van het Friese landschap terug: van bos tot meren, kerken tot uitgestrekte weilanden.

Ondergewaardeerd

Het initiatief komt van Thea Gerritsen, die zelf jarenlang in de psychiatrie werkte. Zij vindt dat patiënten ondergewaardeerd worden, terwijl ze juist veel in huis hebben. Zij wil het negatieve beeld dat van verwarde personen bestaat keren, en laten zien wat voor getalenteerde mensen het zijn, die samen in een tent iets moois kunnen maken.

Baukje Spaltro, die het project artistiek begeleidt, nodigt de patiënten aan het begin van de sessie uit om naar binnen te keren. Naar hun stemming, herinneringen bij het Wad, naar de stemmen die zij horen of de waanbeelden die zij zien. Daarmee mogen ze het Friese landschap, dat zij bekijken vanuit hun huizen of klinieken, inkleuren.

Marjan de Wal (48) geeft de golven schuimkoppen met haar kwast. Die koppen, die ze met witte verf laat klotsen, refereren voor haar aan fijne vakanties op de Waddeneilanden, vertelt ze. En aan de oneindige beweging van de natuur, het komen en gaan van golven, soms kalm, soms ruw, een beetje zoals haar leven, zegt ze.

Ze is net opgekrabbeld uit een lichte depressie, die ontstond nadat ze stopte met haar hondenuitlaatservice. Tijdens de dagbehandeling in de kliniek ontdekte ze hoe leuk ze de therapie vond en zo werd ze 'panoramist', zoals Spaltro de schilderende patiënten noemt. "Als ik schilder, komt er een deken van rust over mij, dan verdwijn ik in mijn eigen coconnetje", zegt De Wal.

Gevoelig en creatief

Volgens Spaltro, zelf ook ervaringsdeskundige, zijn psychiatrisch patiënten heel gevoelig en daardoor vaak creatief. Dat herkent zij bij zichzelf - zij belandde in een heftige psychose - en de voorbeelden in de geschiedenis zijn legio: Vincent van Gogh, schrijfster Virginia Woolf, of Edvard Munch, van het beroemde schilderij 'De schreeuw'.

Maar waar kunstenaars bewonderd worden, worden psychiatrisch patiënten vaak gemarginaliseerd. Dat lijkt haaks op elkaar te staan. Aanwijzingen dat psychiatrisch patiënten vaak creatief zijn, zijn er wel. Zo ontdekten wetenschappers een verband tussen artistieke beroepsgroepen en een familiegeschiedenis van psychoses, een toestand waarin iemand de greep op de realiteit verliest en dingen waarneemt die er niet zijn.

Miep Krottje ('Geen paleis maar een krotje') heeft net de laatste hand gelegd aan Grutte Pier en loopt naar buiten. In de schaduw van een boom zuigt de 78-jarige dame aan haar sigaret. Ze gooit haar hoofd naar achter, haar witte haar deint mee, en pfff, ze blaast de rook langzaam uit. Met haar roze blouse en verf op haar handen ziet ze eruit als een gevierd kunstenares.

Terwijl ze haar sigaret dooft in een asbak van een knakworstenblik, vertelt ze dat ze al een jaar is opgenomen. Ze wilde niet meer leven nadat haar man na 54 jaar huwelijk overleed. "Ik was een flat opgeklommen, om de boel te verkennen. Ik was zo intens alleen, zo verloren", vertelt ze. Nu is ze bijna weer 'goedgekeurd', vertelt ze trots. "Nog even afwachten of ik door de apk kom."

Grutte Pier

Dat ze Grutte Pier schildert, heeft voor haar te maken met de boosheid die ze heel lang voelde. Ze had al kanker gehad, en daarna moest die donkerte zo nodig haar hoofd insluipen. "Ik wilde iedereen de kop afhakken, net als Grutte Pier, iedereen die ervoor gezorgd had dat ik opgenomen werd."

Ze schatert, zoals ze de hele ochtend al doet. Inmiddels heeft ze zich verzoend met haar psychische probleem. "Door het schilderen voel ik mij niet meer afgeschreven, ik voel mij weer mens. Ik hoop dat de buitenwereld versteld staat van dat wij dit kunnen." Ze heeft haar behandelaren gemeld dat ze niet weg wil uit de kliniek tot het panorama af is.

Het 'Landschap van stemmingen' opent 8 juni voor publiek. Het doek staat in Franeker voor het oude psychiatrisch ziekenhuis Groot Lankum.

Lees ook: ‘We laten de mensen in de ggz behoorlijk in de steek’

Het boek ‘’t Is hier een gekkenhuis’ biedt een kijkje in een bijzonder dorp: dat van een ggz-kliniek waar personeel en bewoners proberen om te gaan met verandering.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden