'Het schaken moet weer terug in zijn ware gedaante'

Een tragedie noemt Gari Kasparow het financiele blijspel van Bobby Fischer. De wereldkampioen vindt dat zijn voormalige 'voorbeeld' de goede naam van het schaken beschadigt en alle schakers beledigt. Waar Kasparow de verdenking op zich legt al een koude oorlog voor een eigen lucratieve match tegen Fischer te zijn gestart, vindt zijn oordeel min of meer instemming van Nederlandse schakers.

De wereld kijkt gespannen toe, ofschoon de match Fischer-Spasski op het 'verboden' Sveti Stefan stilaan behoorlijk aan magie heeft verloren. De tovenaars maken fouten als normale stervelingen, blijken zelfs ziek te kunnen worden. Hoe zit het eigenlijk met het 'verheffende' dat schaken wel wordt toegedicht? De sport, de kunst, de wetenschap, die in speelgoedwinkels gewoon te koop wordt aangeboden tussen de meest simpele gezelschapsspellen.

Wie gewoon achter het bord gaat zitten voor degelijk vakwerk, veroordeelt zichzelf bijna automatisch tot relatieve anonimiteit. Het Leidseplein vol zien stromen toen Jan Timman zich plaatste voor de finale van de kandidatenmatches? Nee? Wees gerust, ook als hij volgend jaar Short verslaat, hoeft niemand bang te zijn voor ongeregeldheden in de binnenstad. De ware publiekstrekker voegt iets toe dat in de kern niets te maken heeft met zijn schaakkwaliteiten. Een flinke dosis gekte, veel paranoia en vooral een grenzeloze haat voor tegenstanders (gespeeld of niet, dat maakt niet uit), en ook de simpele ziel die de spelregels van schaken niet beheerst, volgt het toneelstuk met interesse. Wat Sveti Stefan in het bijzonder betreft, niet e2-e4 op het bord, maar e2s5 daarbuiten.

Strippenkaart

In de Groene Amsterdammer werd begin deze maand een recept aangereikt dat het nep-wereldkampioenschap weer tot aardse proporties zou kunnen terugbrengen. "De schaker zou natuurlijk net zo moeten worden behandeld als de dammer, over wie iedereen het eens is dat het wereldvreemde zonderlingen betreft, wier grootste passie het is om als lethargische marmotten met wat stukjes hout te schuiven terwijl ze in de echte wereld nog niet eens in staat zijn om probaat een strippenkaart af te stempelen."

Schaken terug in zijn ware gedaante, zo wordt geconcludeerd, zou een zegen zijn voor Bobby Fischer, de absolute schaakjunkie die heel zijn leven doorbracht met het panisch volgen van iedere partij die maar gespeeld werd.' En dat allemaal voor niets nu - zo heeft Fischer zelf ontdekt - alle het produkt zijn van vooraf gemaakte afspraken. Of er nu Sowjet-schakers achter het bord plaatsnamen of Jan Timman.

Timman was de afgelopen dagen voor commentaar niet bereikbaar, maar al eerder deed hij de beschuldiging natuurlijk als nonsens af. Ofschoon de Amsterdammer meent dat het maken van kleine afspraken bij de Russen weldegelijk is voorgekomen, bijvoorbeeld uit 'nationaal belang' een aantal partijen remise maken. "Maar Fischer denkt echt dat alles doorgestoken kaart is." Het spel in de tweekamp valt de finalist van de kandidatenmatches tegen; Fischer terug op het hoogste plan, dat houdt hij niet voor vanzelfsprekend. Twee jaar geleden analyseerde Timman bij de voormalige schaakmaecenas Bessel Kok thuis partijen met de toen nog 'ondergedoken' Fischer. Toen leek zijn niveau na al die jaren van non-activiteit niet zichtbaar teruggelopen, alhoewel hij wel problemen had met zich lange tijd concentreren. "Ik was er stellig van overtuigd dat het een hoogstaande match zou worden" , zei Timman onlangs. "Maar na Fischers verliespartij denk ik er heel anders over. Volgens mij is hij niet meer in staat ooit op het hoogste plan terug te keren."

Van Hans Ree wordt - zonder oneerbiedig te zijn - wel gezegd dat hij het schaken als schrijver meer heeft te bieden dan als grootmeester. Ooit ontlokte Ree - samen schakend met het fenomeen - Fischer de veel geciteerde uitspraak dat hij met zwart spelend zelfs God op remise kan houden. In zijn vaste rubriek in NRC Handelsblad gaat Ree in op het anti-semitisme en de Russische combine-waan van Fischer: "Het zal niet vaak gebeuren dat anti-semitisme bij fatsoenlijke mensen een gevoel van vertedering oproept. Toch lijkt dat de reactie van de vrienden van Fischer te zijn geweest. . . Je leest nooit dat iemand van zijn vrienden kwaad werd. Ze namen de morele neutraliteit in acht die past bij een destructief natuurgebeuren. Of ze roemden zijn zuiverheid. De heilige waanzinnige, ik kan dat wel een beetje begrijpen."

"Wel een vreemde heilige. Hoe komt Fischer erbij om nu zelfs Kortsjnoi ervan te beschuldigen dat zijn partijen tegen Karpow een toneelstukje waren? Er is toch werkelijk geen enkel motief te bedenken waarom Kortsjnoi twee keer een wereldkampioenschap zou hebben verkwanseld. Treurig. We zouden graag willen denken dat in ieder geval de schaakafdeling van Fischers hersenpan nog niet door wanen besmet was."

En over het verzoek van Fischer om onder een glazen stolp te spelen: "Kan dit nog gezonde propaganda voor de schaaksport genoemd worden? Fischers voorstel zal instemming vinden bij degenen die toch al dachten dat schakers niet goed wijs zijn. 'Ze zouden jullie allemaal onder een glazen stolp moeten zetten'."

Steeds vaker moeten bedaarde schakers die part noch deel hebben aan Fischers nukken, dit soort uitspraken aanhoren."

Voor grootmeester John van der Wiel was de verklaring van Fischer dat de Russen het verloop van al hun partijen van tevoren afspreken, niet verrassend. "Dat soort dingen zei hij altijd al. Hij ziet overal spoken. Alles wat uit de Sowjet-Unie afkomstig is en alles wat joods is, is volgens Fischer betrokken bij allerlei complotten." Propaganda voor de schaaksport noemt Van der Wiel dat verbale optreden van Fischer bepaald niet, zoals ook de locatie waar de 'revanche-match' Fischer-Spasski dat niet is. "Veel spelers zouden op dit moment weigeren te spelen in het voormalige Joegoslavie. Maar dat is weer iets waarvan je Fischer moeilijker een verwijt kunt maken dan Spasski. Fischer staat toch een beetje buiten de wereld en die zal juist eerder een match gaan spelen waar het niet kan omdat hij dan weer zijn eigenzinnigheid kan bewijzen. Van Spasski is het niet fraai. Ik ken wat mensen die bevriend zijn met Spasski en die keuren het zeer scherp af dat hij daar gaat zitten spelen."

Rebels

"Fischer is altijd nogal rebels geweest. Niet zozeer met opzet, ik denk dat het meer in zijn karakter ligt opgesloten. Dat is misschien ook een belangrijke reden waarom hij destijds ook zo ver is gekomen in het schaken. Dat hij zijn eigen, zij het zeer verwrongen wereldbeeld kan vormen waarin hij kan functioneren en zijn energie kan kanaliseren. En dat verder niemand hem daar van af kan brengen."

"Het feit dat Fischer weer achter het bord zit, heeft een sterke uitwerking op het schaken, ofschoon over zijn niveau nog steeds niet alles duidelijk is. Je ziet dat hij af en toe hele mooie dingen doet, maar ook hele zwakke momenten heeft. Maar dat is vrij normaal als je twintig jaar niet hebt gespeeld. Hoe hard hij heeft gewerkt, is ook nog niet te zien. Fischer lijkt voor een groot deel terug te grijpen op oude voorkeuren, wat ook niet zo gek is. Maar hij zou eigenlijk van veel meer openingen veel meer moeten weten als wapen in een match, zodat hij kan omschakelen."

In de toekomst zal hij dat nodig hebben. Want in tegenstelling tot zijn collega Genna Sosonko, die meent dat Fischer na de huidige, tegenvallende match geen wedstrijd meer zal spelen, beschouwt Van der Wiel de rentree als voorportaal van meer aansprekende tweekampen. "Kasparow lijkt me nog een eind weg, maar Fischer zal zonder twijfel grotere uitdagingen zoeken als hij er in slaagt Spasski te verslaan. Dat zou in eerste instantie Karpow kunnen zijn, maar ook eerst het bestrijden van een andere grootmeester om hem meer routine en ritme te geven."

"Fischer is lang onderwerp geweest van allerlei discussies, toekomstvoorspellingen. Hij was al lang een levende legende. Iedereen had eigenlijk de hoop al opgegeven dat hij nog zou spelen. Het is interessant als het dan ineens toch gebeurt. Ook wel dapper van Fischer. Het was nu eigenlijk makkelijker geweest om de rest van zijn leven als legende door te gaan en niets meer op het spel te zetten, wat hij nu toch duidelijk wel doet. Nee, volgens mij heeft Fischer nooit echt om geld gegeven. Hij leeft al heel lang in armoede. Het zou kunnen zijn dat meespeelt dat hij nu een vriendinnetje heeft waarmee hij trouwplannen schijnt te hebben."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden