Het roestige zuiden van Europa

Russisch oorlogsschip op weg naar het Syrische Tartus, dat de Russen controleren.Beeld REUTERS

In Thessaloniki wordt helder zichtbaar welke cruciale positie de Méditerranée inneemt voor de stabiliteit van Europa. Deel 14 van de reisserie van Jonathan Holslag voor Trouw langs de rafelranden van Europa

Het is laat op de avond als ik me in mijn hotel in de Griekse havenstad Thessaloniki meld. De drie grote vensters van mijn kamer kijken uit op het verlaten Aristotelesplein, de kade, het glinstertapijt van de zee en de vage contouren van de Olympusberg. Tijdens de voorbije etappes langs de rafelranden van Europa had de geschiedenis zich al vaak aan me opgedrongen, in de paleizen van Sint-Petersburg bijvoorbeeld, de kloosters rond Kiev, of op de Ottomaanse brug van Višegrad, maar nergens werd de geschiedenis prompt zo overmeesterend als bij het opdoemen van de oevers van de Middellandse Zee.

De Middellandse Zee, zo schreef de historicus Fernand Braudel, is het vertrekpunt van Europa's lange beschavingsmars: met het Oude Egypte dat dit gebied bevoorraadde met graan en een blijvende invloed uitoefende op onze kunst, met de Levant waaruit de joods-christelijke traditie ontsprong, met de stadsstaten rond de Egeïsche Zee waar de filosofie het levenslicht zag, met het Syrië van de Ommajaden dat ons wetenschappelijke inzichten doorgaf. En met Rome dat aan deze tradities zijn rechtsleer toevoegde en de mediterrane erfenis over de Alpen voerde. Daar, in onze contreien, zou zij talrijke leiders inspireren: van Karel de Grote tot Adolf Hitler.

Vandaag lijkt die Middellandse Zee veeleer op de weke onderbuik van Europa. Het is niet langer haar centrum, maar behoort tot de periferie, waar het thans vooral fungeert als een vakantiepark voor toeristen, als transitzone tussen de grote West-Europese havens en China, of als buffer tegen vluchtelingen en terroristen. Hoe meer de regio verzwakt, hoe meer zij echter verwordt tot een poel van instabiliteit. West-Europa kan zijn blik niet afwenden van de Middellandse Zee. Europa moet het Middellandse Zeegebied domineren of het Middellandse Zeegebied zal Europa verder destabiliseren.

De Witte Toren van Thessaloniki.Beeld AP

Egeïsche Zee

"De veiligheidsomgeving verandert snel", vertelt een jonge officier van de Griekse militaire inlichtingendienst me al wandelend over de kade, "Je kunt niet stellen dat er vandaag de dag uitzonderlijk veel geweld is rondom de Middellandse Zee. In het verleden hadden we bijvoorbeeld de oorlog in Joegoslavië. Die oorlog joeg ook heel veel mensen op de vlucht. Maar het verschil met nu is vooral dat Europa veel zwakker is geworden. Het vertrouwt zichzelf niet meer en verliest daardoor ook het vertrouwen van andere spelers. En daarbovenop komt de tanende macht van de Verenigde Staten."

De inlichtingenofficier maakt zich in dat opzicht vooral zorgen om de Egeïsche Zee. "Hou de Turken in de gaten", sluit hij zijn uiteenzetting af. Net op dat moment naderen we de Witte Toren van Thessaloniki, hier opgetrokken in de vijftiende eeuw door de Turkse sultans. De Ottomaanse Turken heersten hier bijna vijfhonderd jaar. Thessaloniki vormde de uitvalsbasis voor hun militaire campagnes op de Balkan. Aan het begin van de twintigste eeuw werd het de uitvalsbasis voor de Jonge Turken die het vermolmde Ottomaanse sultanaat omverwierpen en vervingen door een seculiere Turkse staat.

Ik kan me goed inbeelden waar de Griekse zorgen vandaan komen. Enkele maanden geleden begaf ik me hier met het marineschip HS Krataios op zee. Urenlang werden we geschaduwd door een Turks schip dat pal op de betwiste maritieme grens voer. Wat later scheerde er een Turks gevechtsvliegtuig voorbij. Kort daarna opende een Grieks marineschip het vuur omdat een Turks vrachtschip een inspectie weigerde. Sinds 2013 vinden er jaarlijks meer dan 1500 van deze incidenten plaats. Traditioneel heeft de Griekse marine het overwicht in de Egeïsche Zee, maar daar komt snel verandering in. Door de economische crisis zijn de Griekse defensie-uitgaven teruggevallen en geeft Ankara nu tien miljard dollar meer uit aan zijn krijgsmacht dan Athene.

De Turkse marine zal de komende jaren minstens twintig nieuwe marineschepen in de vaart nemen, waaronder een klein vliegdekschip. Wat de Grieken zorgen baart, is de aankoop van nieuwe landingsschepen: een mogelijke bedreiging voor de betwiste eilanden. Eerder had de Turkse president Erdoğan al verklaard dat het een historische vergissing was om in 1923, na de ineenstorting van het Ottomaanse rijk, de controle over verschillende eilanden in de Egeïsche Zee aan de Grieken te laten.

Geopolitiek

Ik keer terug naar mijn hotel. Het dakterras torent uit boven het geraas van de stad. De zee is diepblauw. Het voelt oneigenlijk aan om op deze plek over harde geopolitiek te reflecteren, om een poging te doen structuur aan te brengen in wanorde in en rond de mooie Middellandse Zee. Voor me op tafel heb ik enkele oude kaarten liggen, een negentiende-eeuwse kaart van de Britse marine, een van de Belgische historicus Henri Pirenne, een van de strateeg Nicolas Spykman en een recente kaart van de EU met daarop voornamelijk de vluchtelingenstromen. Elke kaart interpreteert de regio vanuit een totaal ander perspectief.

Jonathan HolslagBeeld Patrick Post

Mij komt het voor dat we in het Middellandse Zeegebied vijf grote geopolitieke krachtenvelden kunnen onderscheiden. Een eerste betreft de rol van de Egeïsche Zee in het controleren van de Turkse ambities. Hoewel Griekenland economisch verzwakt, vinden veel defensieplanners het cruciaal dat Griekenland de controle over de Egeïsche Zee behoudt om zo te verhinderen dat Turkije opnieuw uitgroeit tot een dominante maritieme speler.

Een tweede geopolitieke uitdaging betreft de rol van Rusland. Voor Rusland is toegang tot de Middellandse Zee belangrijk om te verhinderen dat het door zijn rivaal de Verenigde Staten, wordt opgesloten op het continent. Vanuit die optiek is het in deze regio in eerste instantie een zaak voor Moskou om de controle over de Krim te behouden. De Krim staat immers als een imposante zeeburcht in de Zwarte Zee. Vervolgens moet Rusland de toegang door de Bosporus, de Dardanellen en de Egeïsche Zee vrijwaren.

Tot slot wil Rusland permanente aanwezigheid in het oosten van de Middellandse Zee. In Syrië krijgt het tot 2066 volledige soevereiniteit over de marinehaven van Tartus.

De Levant

De ober op het dakterras zet fava, brood en retsina voor. Het derde geopolitieke spanningsveld, bedenk ik me, betreft de Levant: de regio ten oosten van de Middellandse Zee. Al vanaf de Oudheid is de Levant het strijdperk van de grote spelers in de regio, zoals Perzië, Turkije, Egypte en de maritieme mogendheden uit het Westen. De Perzische mogendheden hebben van oudsher de ambitie om de vruchtbare vlaktes van de Tigris en de Eufraat, in het huidige Irak, te controleren en vervolgens door te stoten tot de strategische havensteden van Syrië en Libanon.

Intussen kruipt de zon weg achter de heuvels en kleuren de laatste stralen de gevels rond het Aristotelesplein warm amber. Er treedt nog een speler in het voetlicht: China. China heeft zich vooralsnog gedeisd gehouden. Zakenbelangen noopten Peking een neutrale positie in te nemen, maar het leidt geen twijfel dat diezelfde zakenbelangen China op langere termijn zullen aanzetten tot een actievere politiek in de Middellandse Zee. 'Met de nieuwe zijderoute zal onze aanwezigheid in de Mediterrane regio toenemen', schreef Zhang Xiaotong, een adviseur op het gebied van economische veiligheid, 'We moeten er nu onze belangen en rechten krachtiger gaan afdwingen.'

China wil meer toegang tot het Europese achterland, via havens als Piraeus in Griekenland, Zadar in Kroatië en Triëst in Italië. De Chinese marine is reeds vaker aanwezig ten westen van het Suezkanaal, oefent er samen met Rusland en verkent hechtere relaties met Egypte: de poortwachter tussen de Rode en de Middellandse Zee.

De vierde bron van spanningen betreft dus de groeiende invloed van China. Washington ziet de bui al hangen. China daagt het Amerikaanse leiderschap al uit rondom de Stille Oceaan, maar de kans bestaat dat de Amerikaanse positie ook hier op de Middellandse Zee wordt getest. Nu reeds houden de Amerikanen met moeite hun aanwezigheid op peil: hun vier destroyers die vanuit Spanje opereren, de twee squadrons gevechtsvliegtuigen in Sicilië en Onderzeebootgroep-Acht die vanuit Napels opereert. De Navo zou dat gat moeten dichten, maar de Europese bondgenoten kunnen nauwelijks voldoende schepen leveren om op de Middellandse Zee te patrouilleren. Dat het Westen een machtsvacuüm in de Middellandse Zee aan het creëren is, dat staat vast. Wie het zal invullen, dat blijft onzeker. Aan kandidaten geen gebrek.

Krimp

Het vijfde spanningsveld betreft de economie, bedenk ik me als ik over de kaarten op tafel naar het verkommerde plein staar. Een oud vrouwtje voedert er de duiven; daklozen slapen hun roes uit. De komende twintig jaar zal de bevolking in de Europese landen rondom de Middellandse Zee krimpen met vier miljoen. De bevolking in de niet-Europese landen rond de Méditerraneé zal groeien met 120 miljoen en er is daar een groot gebrek aan werk. Er komen in die landen aan de zuid- en oostrand van de Middellandse Zee jaarlijks vier tot vijf miljoen mensen tussen 15 en 64 jaar bij, maar er worden jaarlijks slechts 1 miljoen banen gecreëerd. Dan is er de klimaatopwarming die de landbouwproductie in landen als Irak en Egypte met dertig procent kan doen krimpen.

De migratiedruk blijft dus enorm. Maar wat wordt er dan van steden als Thessaloniki? In het rangeerstation zag ik hoe treinstellen staan weg te roesten. De wagons doen vooral dienst als schuilplaats voor vluchtelingen. Een deel van de haven werd omgevormd tot een lounge voor toeristen, maar de rest van de dokken oogt verlaten en de roestige armen van de kranen hangen werkeloos naar beneden.

Kan Europa zich weren in deze uitdagende omgeving als het haar buitenrand zo laat afbrokkelen en wegroesten? Helpt prikkeldraad om vluchtelingen buiten te houden als de toestand binnen in een aantal lidstaten zo alarmerend is? Een zaak lijkt me zeker: de veiligheid in de Middellandse Zee wordt bepalend voor de veiligheid in West-Europa en eenieder die de realiteit hier wil vatten kan niet anders dan één oog op de geopolitiek te houden en het andere op de economische onzekerheid.

Meer afleveringen van de reizen van  de Vlaamse politicoloog Jonathan Holslag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden