Het Rode Kruis deed niets voor de joden

Het Rode Kruis brengt in de zomer van 1940 ex-krijgsgevangenen terug naar huis. Beeld RV

In het jaar dat de organisatie haar 150-jarig bestaan viert, doet het Rode Kruis boete: voor de joden heeft het in de Tweede Wereldoorlog niets betekend.

‘Doel van dit schrijven is U voor zoover noodig erop attent te maken dat er sinds Februari van dit jaar ± 600 Amsterdammers gearresteerd zijn van Joodsche afkomst, waarvan tot nu toe ca. 400 overlijdensberichten zijn binnengekomen’, schreef P. Valkenhout uit Amsterdam in oktober 1941 aan het Nederlandse Rode Kruis. Hij vroeg om medische hulp voor de gearresteerden die naar Mauthausen waren afgevoerd. ‘Naast het vele nobele werk, wat U reeds gedaan heeft, mag deze daad door U niet achterwege blijven’.

Valkenhout heeft waarschijnlijk nooit inhoudelijk antwoord gekregen, concludeert onderzoeker Regina Grüter van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Niod). De brief zat in de archieven met in potlood de aantekening ‘Kennisg’ erop, ter kennisgeving. En hulp naar Mauthausen ging er niet.

De evacuatie van een psychiatrisch patiënt. Beeld RV

Adel

Grüter werkte de afgelopen vijf jaar aan ‘Kwesties van Leven en Dood’, een Niod-studie naar hoe het Nederlandse Rode Kruis zijn grondbeginselen van menslievendheid en neutraliteit waarmaakte tijdens de Tweede Wereldoorlog. Grüter schetst een beeld van een organisatie die geleid werd door hoge heren, velen van adel, die zich had voorbereid op een oorlog met fronten en slagvelden, met soldaten die hulp nodig hadden, van welke partij ze ook waren. Maar de heren kregen een bezetter die zich in hun machtscentrum nestelde en de touwtjes in handen nam. Daar lag geen scenario voor klaar. Uit vrees de controle helemaal te verliezen, boog het bestuur van het Rode Kruis met de bezetter mee.

Wilden de Duitsers een ban op het Rode Kruis-uniform omdat dat teveel op een militair uniform leek? Dan ging er een brief uit naar de afdelingen met instructies. Wilden de Duitsers dat de bloedtransfusiedienst joodse bloeddonoren zou schrappen – om te voorkomen dat ‘joods’ bloed in ‘arische’ lijven terechtkwam – dan spartelde het hoofdbestuur een beetje tegen. Niet uit principe, maar omdat het vreesde voor een deuk in de populariteit van de organisatie. Toen de bezetter onverbiddelijk bleek, werd alle joodse donoren de wacht aangezegd. En het hoofdbestuur vroeg de Duitsers keurig toestemming om hulppakketten te mogen sturen aan krijgsgevangen in het buitenland of aan Nederlandse joden in concentratiekampen. Die kreeg het niet. Dus verzond het, anders dan het Noorse of het Belgische Rode Kruis, geen pakketten.

Rode Kruis-medewerkers maken in Maastricht beddengoed en verband klaar voor krijgsgevangenen. Beeld RV

Bureaucratie

Grüter deed haar onderzoek in opdracht van het Rode Kruis. Niet dat er niets over het oorlogsverleden van de organisatie bekend was. Direct na de oorlog oordeelde de Pakkettencommissie Rode Kruis dat formalisme, bureaucratie en starheid hoogtij vierden en dat daarom de hulp aan Nederlanders in de kampen was uitgebleven. Ook Loe de Jong schreef over de passiviteit van het Rode Kruis in zijn standaardwerk over de Tweede Wereldoorlog. Maar voormalig directeur Cees Breederveld hoorde er pas van toen hij al tien jaar voor de organisatie werkte. Dus gaf hij opdracht voor nog een onderzoek.

Hoe Grüters werk landt bij de organisatie, wil het Rode Kruis nog niet zeggen. Het staat de pers pas te woord na de presentatie van het boek, woensdag. Uitzondering maakt het Rode Kruis voor de NOS, die vanavond een documentaire over de kwestie uitzendt. Voor de camera van de staatsomroep zegt voorzitter Inge Brakman: “Er is geen oog, geen oor en geen hart geweest voor de joden en dat is zo pijnlijk om te lezen.”

Vrijwilligers boden wél hulp

Vrijwilligers van het Rode Kruis in den lande slaagden er beter in de waarden van de organisatie – neutraliteit en menslievendheid – in de praktijk te brengen, schrijft onderzoekster Regina Grüter. Al werd dat niet altijd gewaardeerd. Hoe leg je uit dat jouw organisatie werkt volgens de Geneefse Conventie en dus ieder slachtoffer helpt – ook gewonde Duitsers? Het kwam artsen en verplegers van het Rode Kruis op kritiek te staan, terwijl de Duitsers de organisatie juist verdachten van hulp aan geallieerde piloten en wapensmokkel. Of Rode Kruismensen daadwerkelijk verzet pleegden is lastig vast te stellen, zegt Grüter, ‘omdat dergelijke acties over het algemeen niet werden gedocumenteerd’.

Lees ook: Tweede Wereldoorlog bezorgt Rode Kruis nog steeds werk (2015)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden