Het Rijk staat machteloos bij chaos in een gemeente

De oppositie in Brunssum heeft minister Ollongren (binnenlandse zaken) gevraagd de benoeming van wethouder Jo Palmen voor te dragen ter vernietiging bij de Kroon.Beeld ANP

Achter de schermen zoekt het Rijk naar middelen om in te grijpen bij gemeenten. Die blijken er nauwelijks te zijn.

Een heuse expertmeeting op de Amsterdamse Zuidas moest vier weken geleden antwoord geven. Hoge ambtenaren van het ministerie van binnenlandse zaken waren er, maar ook wetenschappers, juristen en zelfs twee oud-ministers: Johan Remkes en Liesbeth Spies. De vraag: wat kan de rijksoverheid doen als in een gemeente de bestuurscultuur niet deugt? Zoals in Brunssum.

Daar stapte deze week burgemeester Luc Winants (CDA) op vanwege de crisis rond wethouder Jo Palmen van de partij Burger Belangen Brunssum (BBB). Die laatste is wegens belangenverstrengeling een ‘hoog risico’ voor het bestuur van deze Zuid-Limburgse gemeente. Palmen heeft als privé-persoon een juridisch conflict over een stuk grond, met een schadeclaim tegen de gemeente van rond de 1,5 miljoen euro. Daarnaast zijn Palmens uitspraken omstreden. Collega-politici maakt hij uit voor ‘terrorist’ en ‘varken’.

Formeel kan alleen de meerderheid van de raad een wethouder wegsturen. De oppositie in Brunssum heeft minister Ollongren (binnenlandse zaken) inmiddels gevraagd de benoeming van Palmen voor te dragen ter vernietiging bij de Kroon. Dat mag een minderheid vragen, ook één burger, maar dit is nog nooit toegepast. Voorlopig blijft Palmen dus rustig zitten en is het de ‘machteloze’ burgemeester die zijn koffers pakt.

De Limburgse gouverneur Theo Bovens heeft inmiddels de door de wol geverfde Gerd Leers als waarnemer in Brunssum benoemd. De oud-burgemeester van Maastricht moet volgens Bovens ‘orde op de zaken stellen’ en direct aan hem rapporteren. Maar welke instrumenten heeft Leers? Geen enkel, was de conclusie van de vertrouwelijke bijeenkomst in Amsterdam.

Wethouder Jo PalmenBeeld rv

Paardemiddel

Naar aanleiding van die geheime sessie is er op de gemeente- en provinciehuizen inmiddels een notitie in omloop waarin acht bestuurlijke zwaargewichten hun visie geven op de onmacht van de rijksoverheid. Opmerkelijk: een van de schrijvers is Gerd Leers die twee weken geleden nog niet wist dat hij waarnemend burgemeester van Brunssum zou worden. Het stuk schetst als het ware een ‘interventierepertoire’ met alle (on)mogelijkheden op rij.

Als paardemiddel kan het kabinet altijd besluiten tot de aanstelling van de Regeringscommissaris die alle taken overneemt, is er in te lezen, zoals dat voor het laatst in 1951 in Finsterwolde gebeurde. Maar dan moet echt de dienstverlening aan burgers gevaar lopen, en daar is in Brunssum geen sprake van. Een gedeeltelijke overname door een toezichthouder is ook mogelijk via een zogenaamde ‘indeplaatsstelling’ maar dan moet er sprake zijn van verwaarlozing van een taak die door de rijksoverheid is opgelegd, bijvoorbeeld de jeugdzorg.

Ook zinspeelt het stuk op nieuwe wetgeving: op dit moment kunnen gemeenten die in financiële problemen zijn, onder curatele van het Rijk komen via een zogenoemde artikel 12-status. Zo’n onder toezichtstelling zou er ook in een ‘bestuurlijke versie’ moeten komen voor gemeenten met wanorde in bestuur en raad. Nog een idee: plaats náást de burgemeester een toezichthouder met een vetorecht, zoals dat in probleemgemeenten in Duitsland gebeurt. Ook dat vraagt een wetswijziging.

Druk opvoeren

Stuk voor stuk blijven dit volgens de schrijvers zware middelen, en die vragen om grote terughoudendheid. Gemeenten in Nederland zijn immers zelfstandige overheden, en die kunnen niet zonder zware redenen aan de kant worden geschoven. Beter is het daarom via krachtige ministers, burgemeesters en Commissarissen van de koning persoonlijk en informeel de druk op te voeren om de grootste querulanten te doen vertrekken. Dat gebeurt in de praktijk ook, maar dan moeten ze wel wíllen meewerken.

Tussen de zware ingrepen als totale overname van het bestuur, en de lichte van de informele dwang, zit eigenlijk niets, is de conclusie van de deskundigen. Zolang dat gat bestaat, concluderen zij voorzichtig, kan één keer een zware ingreep nuttig zijn. Een kanonschot op Brunssum bijvoorbeeld, kan andere gemeenten namelijk tot het besef brengen de chaos iets te beperken. Toch houden ze hoop: verkiezingen in maart kunnen óók zelfreinigend werken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden