Het reveil van 'niks verkeerds'

Het ex-Kamerlid staat aan het kopieerapparaat, het eenzame gemeenteraadslid gaat voor dag en dauw met folders langs de deuren, anderen scholen zich ideologisch bij. Wanhopig proberen de Nederlandse extreem-rechtse partijen om uit de marge te komen. Ze zijn op zoek naar een 'nette variant', maar dat valt niet mee met zo'n fout verleden.

Op het partijkantoor van de Centrum Democraten neemt Hans Janmaat persoonlijk de telefoon op. Het Kamerlid-op- wachtgeld bestiert tegenwoordig goeddeels zelf het partij-apparaat van de ooit zo gevreesde CD. Bijgestaan door een paar getrouwen, onder wie zijn levenspartner Wil Schuurman.

Twee dagen later heeft Janmaat ze opgetrommeld op het hoofdkwartier, op een bovenetage in de chique Haagse Regentessebuurt. Aan een tafel in de voorkamer nieten ze het herfstnummer van het CN-partijorgaan in elkaar. Janmaat zelf springt in de achterkamer telkens op om het kopieerapparaat te bedienen en bij te vullen. ,,Anders duurt het twee weken voor het naar de drukker gaat'', verontschuldigt hij zich ongevraagd.

De partijleider als de eerste de beste vrijwilliger. Het is een treffend beeld voor de staat van extreem-rechts in Nederland. 'Vaderlandslievende partijen' (de term is van Janmaat) als de CD zijn nog steeds niet opgekrabbeld van het desastreuze verkiezingsjaar 1998. Extreem-rechts werd toen weggevaagd uit de gemeenteraden, provinciale staten en het parlement. Van de 87 raadszetels die partijen als de CD, CP'86 en Nederlands Blok vier jaar ervoor veroverden, bleven er welgeteld twee over. De driekoppige CD-fractie verdween in één klap uit de Tweede Kamer.

In cijfers: extreem-rechts verloor driekwart van haar stemmers en de helft van haar leden. De extreem-rechtse groeperingen tellen volgens de jongste schatting bij elkaar zo'n 660 leden, waarvan 50 à 100 actief zijn. Twee jaar geleden had extreem-rechts nog 1100 à 1400 aanhangers, waarvan een kleine 200 tot de harde kern behoorden.

Het kwakkelen van Neerlands extreem-rechts blijft opmerkelijk in het licht van het aanhoudende succes van het Vlaams Blok bij de Zuiderburen. ,,Der Macht-Ergreifung staat niet voor de deur'', concludeert extreem-rechts-deskundige Jaap van Donselaar licht-cynisch. ,,Extreem-rechts in Nederland is zó warrig.'' Toch mogen we van de Leidse wetenschapper niet rustig gaan slapen. ,,Tussen '84 en '89 stond extreem-rechts in Nederland ook op een laag pitje. En voor je het wist had Janmaat drie zetels in de Kamer. Er is, net als in Vlaanderen, wel degelijk een kiezerspotentieel. Als extreem-rechts de tijd heeft om nieuwe aanwas te kweken die ambities heeft en de politiek in wil, dan is er kans op een come back. Maar ja, je ziet nooit nieuwe groepjes ontstaan. Er worden weliswaar aan de lopende band nieuwe partijtjes opgericht, maar daar zitten altijd veteranen in met een fout verleden.''

Een treffend voorbeeld is de Nieuwe Nationale Partij, opgericht in augustus '98. Deze NNP (zo'n 200 leden) timmert het meest aan de weg de laatste tijd. Er worden partijvergaderingen gehouden, de NNP foldert in het hele land -van Kollum tot Kampen. En de ambities zijn fors: succesvol meedoen aan de volgende Kamer- en gemeenteraadsverkiezingen, in elk geval in de vier grote steden. Maar naarmate de NNP meer contouren krijgt, wordt steeds duidelijker dat het een voortzetting is van de Centrumpartij '86. Die CP'86 werd eind '98 na een juridische procedure van vijf jaar door de rechter verboden omdat de partij opriep tot haat tegen allochtonen en zo de openbare orde in gevaar bracht.

In de NNP-partijtop zitten oude bekenden. Bestuursleden Wim Beaux en Henk Ruitenberg werden tot aan de Hoge Raad gedagvaard als CP'86-bestuurders. En hoofdredacteur van het NNP-partijblad Barricade is Marcel Hoogstra. Samen met zijn maatje De Boer was hij ooit ook bestuurslid van CP'86 en richtten ze in de jaren tachtig samen de Nederlandse afdeling van de Ku Klux Klan op. De duidelijke lijnen die lopen van CP'86 naar de NNP waren voor PvdA-Kamerlid P. Rehwinkel reden om in augustus dit jaar minister Korthals van justitie op te roepen tot een justitieel onderzoek. De bewindsman voelde daar echter niet voor. Volgens Korthals laat de NNP zich veel gematigder uit dan de CP'86 en verstoort de partij de openbare orde niet, hoewel het kader ook volgens de minister opmerkelijke overeenkomsten vertoont.

Partijvoorzitter Henk Ruitenberg ervaart Korthals' uitspraken als een signaal dat hij op de goede weg zit. ,,Dat doet me wel goed. Ik denk dat dit nu eindelijk de partij is die ik zou willen hebben'', zegt hij tevreden achter een Spaatje rood in zijn Zwolse huiskamer. Nog maar een paar jaar geleden was de Sallander het gematigde gezicht van CP'86. Toen hij bij de Amsterdamse rechtbank voor de tv-camera's zijn broodtrommeltje op tafel legde, dacht iedereen: 'Is dit nou een neo-nazi?!' Maar de radicale vleugel binnen zijn partij onder leiding van het Rotterdamse raadslid Martijn Freling (die naar verluidt ten onder gaat aan cocaïne) zag er heel anders uit. Getooid met nazi-symbolen trokken de jongeren de straat op. En hun folders stonden vol racistische teksten die de partij voor de rechter noodlottig zouden worden.

Ruitenberg vindt nog steeds dat hij veroordeeld is voor een gedachtegoed dat het zijne niet is. ,,Als ik zie dat we nu een volkomen neutrale folder hebben met echt niets verkeerds erin...'' Trots toont hij het nieuwe NNP-gezicht: een Amerikaans fotomodel dat zegt dat ze 'deze vakantie naar een ver warm land gaat om kennis te maken met vreemde volkeren en hun cultuur. Nederland echter moet voor mij herkenbaar mijn Nederland blijven.'

Volgens Ruitenberg heeft de NNP 'meer niveau' dan het oude CP'86. ,,Die achterban die we toen hadden, zou nu niet meer in onze partij passen'', zegt Ruitenberg. ,,De NNP-leden zijn wat minder radicaal, kunnen beter het debat aangaan en naar buiten treden op bijeenkomsten. Maar we houden wel onze eigen identiteit, we weten waarvoor we staan. En er gaat onder verantwoordelijkheid van de NNP niets meer de deur uit wat niet door de beugel kan.''

Niettemin kijkt hij verbaasd op van een NNP-foldertje dat begin dit jaar in Amsterdam is verspreid. Daarin krijgen allochtonen de schuld van moord, verkrachting, straatroof en kinderporno. De folder is ondertekend door medebestuurslid Beaux. Ruitenberg distantieert zich er opnieuw van: ,,Dit is een foldertje geweest van de kring Amsterdam die onder verantwoordelijkheid van de heer Beaux is verspreid.'' Toch blijft Ruitenberg achter de Amsterdamse extreem-rechts-veteraan staan, die een indrukwekkend strafblad heeft als het om discriminatie gaat. Vorig jaar nog werd Beaux samen met mede-bestuurslid Hoogstra veroordeeld tot een maand cel wegens racistische teksten op internet. ,,Het is een man die kennis van zaken heeft en weet waar-ie mee bezig is. Alleen is-ie wel eens wat spontaner dan ik.''

Niet alleen het besmette blazoen van een aantal prominenten speelt extreem-rechts parten bij haar beoogde terugkeer op het politieke toneel. De 'partijen van de boze burgers' (de term is van Nederlands Blok-aanvoerder Wim Vreeswijk) versplinteren even hard als steile calvinisten. De onderlinge haat en nijd is groot, vooral tussen Janmaat en Vreeswijk. De eerste over de tweede: ,,Meneer Vreeswijk kan niet organiseren. En zijn niveau is veel te laag.''

Omgekeerd neemt Vreeswijk Janmaat nog altijd kwalijk dat deze hem begin jaren negentig de CD heeft uitgekieperd, terwijl hij zijn makelaardij plus woonhuis had opgeofferd voor de politieke strijd. Vreeswijk noemt Janmaat paranoïde. ,,Janmaat is gewoon bang voor het kader.''

Kort na de desastreuze gemeenteraadsverkiezingen in '98 ondernam Ruitenberg een poging één partij te vormen met Janmaat, Vreeswijk en de gematigde restanten van CP'86. ,,Ik wou eens door de strategie van onze tegenstanders heenprikken en laten zien dat we als één groep sterk zouden kunnen staan.'' Als een ware Amerikaanse bemiddelaar in het Midden-Oosten pendelde Ruitenberg heen en weer. Eerst sprak hij met Janmaat in het Tweede-Kamergebouw, vervolgens ontmoette hij Vreeswijk in een wegrestaurant bij Vianen. Maar Janmaat noch Vreeswijk voelden ervoor CP'86-ers hoog op hun lijst te plaatsen. Een maand of vier geleden mislukte een andere bemiddelingspoging, ditmaal van het Vlaams Blok. Volgens Ruitenberg zijn het de twee onverbeterlijke haantjes die koning willen kraaien. ,,Eén extreem-rechtse partij in Nederland lukt gewoon niet met twee dictators. Want zowel Vreeswijk als Janmaat willen bovenaan blijven staan. Het delen van de kieslijst met ons was uit den boze.''

Janmaat en Vreeswijk wijzen op het besmette blazoen van de CP'86-top. ,,Zeven van de acht NNP-bestuursleden hebben akkefietjes achter de rug, zijn veroordeeld, hebben een Ku Klux Klan-achtergrond, kwamen niet opdagen als raadslid'', zegt Vreeswijk. ,,Met zulke belaste figuren kun je geen doorstart maken.'' Janmaat rept van een CP'86-nieuwe stijl, dat bezig is 'CD-leden weg te kapen'. Bovendien vindt Janmaat de NNP te radicaal, zoals in haar standpunt dat 'alle volksvreemde elementen moeten verdwijnen'.

Hoewel de CD (150 leden) momenteel nauwelijks activiteiten ontplooit, geeft Van Donselaar Janmaat toch de grootste kans om bij de volgende verkiezingen in het parlement terug te keren. De NNP is te besmet door haar CP'86-verleden. Terwijl een 'Lijst-Janmaat' op grond van diens naamsbekendheid alleen al goed is voor een zetel. Het grote struikelblok voor Janmaat is hoe hij genoeg handtekeningen kan verzamelen om mee te kunnen doen. ,,Hij blijft toch het aansprekende boegbeeld'', zegt Van Donselaar. ,,Hij miste twee jaar terug slechts een zetel op enkele honderdste procenten verschil. Dat kwam mede doordat in twee districten niet op hem gestemd kon worden. Janmaat had amper campagne gevoerd. En in de pers werd extreem-rechts gecriminaliseerd en gestigmatiseerd.''

Een van de zaken waarop de kiezer de extreem-rechtse partijen op afstrafte, waren hun allerbelabberdste prestaties in de gemeenteraden. De 89 raadsleden in 43 gemeenten vielen vooral op door hun afwezigheid en zwijgzaamheid. Zo bleven 27 van de 79 CD-zetels onbezet, en vijf van de negen CP'86-zetels. Het is de vraag of dat bij een eventuele extreem-rechtse reveille beter zal gaan, hoewel alle kopstukken dat in koor beloven.

De Centrumdemocraten bezetten nu nog één raadszetel, in Schiedam. Sinds juni vorig jaar is CD'er Ad Bierhuizen welgeteld één keer in de raad verschenen. Op aandrang van kennissen, die het niet eens waren met de locatie van een nieuw regionaal ziekenhuis. Bierhuizen bevestigt het. ,,Als je alleen bent, voel je je niet fijn, dan voel je je toch met de nek aangekeken'', voert hij als reden aan. ,,En ik kan toch niks uithalen in mijn uppie.'' Janmaat belt nooit om te horen hoe het gaat in Schiedam. Vreemd vindt de salesmanager in de Rotterdamse haven dat niet. De partij ligt al tijden op z'n gat. ,,Ik heb toch het idee dat er iets geknakt is bij Janmaat na die verkiezingen. Het gaat nu eigenlijk pas weer een beetje beginnen. Laatst is er een vergadering geweest om te inventariseren of er voldoende interesse is.''

In Utrecht doet Wim Vreeswijk het sinds jaar en dag in zijn eentje. De vertegenwoordiger van het Nederlands Blok (40 leden) komt trouw op, houdt zijn toespraak, en vertrekt dan weer. Van enig contact met andere raadsfracties is geen sprake. Deze dagen draait hij overuren. In de vroege ochtend foldert hij huis aan huis, uit angst dat hij anders in elkaar geslagen wordt door tegenstanders. Het is alle hens aan dek: volgens een opiniepeiling van het Utrechts Nieuwsblad dreigt Vreeswijk zijn zetel te verliezen bij de extra raadsverkiezingen op 8 november.

Vreeswijk mag zich graag spiegelen aan het Vlaams Blok.

VERVOLG OP PAGINA 17

Het reveil van 'niks verkeerds'

VERVOLG VAN PAGINA 15

Hij gaat regelmatig op bezoek bij Filip Dewinter. Zoals dit voorjaar toen Dewinter aan boord van De Flandria in de Antwerpse haven een boekje van eigen hand presenteerde. Trots schoof Vreeswijk bij die gelegenheid in de wandelgangen zijn nieuwste oogappel naar voren, een jonge kandidaat die in Rotterdam-Delfshaven een tweede partijafdeling moet opzetten. Inmiddels is-ie alweer gevlogen, vertrokken naar de neo-nazistische Nederlandse Volksunie. Het is de tragiek van Vreeswijk. Het lukt hem niet het lokale niveau te overstijgen. Al foldert hij nog steeds in Delfshaven en het naburige Spangen, in de hoop daar een tweede Nederlands Blokbolwerk op te richten. ,,Daar hoef je mensen niet meer te overtuigen. Daar zijn ze al overtuigd!''

Op een ochtend 'douwt' het echtpaar Vreeswijk in Utrecht '1500 à 1600 folders weg'. Opvallend genoeg staat bij de negentien genoemde speerpunten niets over allochtonen of immigratie. Volgens Vreeswijk scoor je momenteel niet met het vreemdelingenvraagstuk. ,,De regio Utrecht heeft het op twee na laagste werkeloosheidspercentage in Europa. Dus die voedingsbodem is er niet. Daarom moesten we de bakens verzetten. De criminaliteit, de drugsoverlast, de drugshostels, daar gaan we mee scoren op 8 november.''

Ook de Nieuwe Nationale Partij wil bij de volgende verkiezingen de nadruk leggen op criminaliteit en onveiligheid. ,,Driekwart van de krant is ermee gevuld'', licht voorzitter Ruitenberg toe. ,,Wij denken dat het een punt is dat de mensen aanspreekt en waarmee we campagne kunnen voeren zonder dat we strafbare dingen zeggen. Want elk woord dat we zeggen, moet op een goudschaaltje gewogen worden. Rechtszaken verliezen we toch. Bovendien zit iedereen met criminaliteit in zijn maag, autochtoon en allochtoon.''

De NNP-lectuur spreekt intussen vertrouwde taal. In het beginselprogramma wordt naast een foto van een vrouw met hoofddoekje onder artikel 1 de multiculturele samenleving verworpen: 'Dit leidt uiteindelijk tot een vormeloze mensenbrei die geen enkel nut voor ons land heeft en slechts chaos brengt! De NNP prefereert remigratie boven integratie van alle volksvreemde elementen in onze volksgemeenschap'. En in het nieuwste nummer van het partijblad Barricade staan tenminste acht artikelen tegen de 'tikkende tijdbom' van de multiculturele samenleving, plus een hartelijke felicitatie aan 'nationalist' Jörg Haider in Oostenrijk voor zijn regeringsdeelname.

In extreem-rechtse gelederen valt nog een andere reactie waar te nemen op de desastreuze verkiezingsuitslag van '98 en het gelijktijdige verbod van CP'86. Een groeiende groep houdt zich verre van partijpolitiek 'gekonkel' en blijft uit de schijnwerpers. En dan gaat het niet om de neo-nazi's van de Nederlandse Volksunie van de bejaarde Joop Glimmerveen of het Aktiefront Nationaal Socialisten van Eite Homan die tegenwoordig meer in Duitsland zit dan in Groningen. De jongste lichting van extreem-rechts ontmoet elkaar op het internet en bij concerten van nazi-muziekbands. Inmiddels zijn er vier postorderbedrijfjes in Nederland actief die handelen in cd's van 'White Power- en nazi-bands' vol racistische en discriminerende teksten. Lang keek justitie toe, maar onlangs was er een inval bij een van de vier, Berzerker Records in Oegstgeest, geleid door een 17-jarige schooljongen.

In diezelfde partijpolitieke luwte is sinds vier jaar ook Voorpost (150 leden) actief, geleid door oud-CP'86-bestuurslid Tim Mudde en de 37-jarige zakenman Marcel Rüter. Het Franse Front National van Jean-Marie Le Pen is hun grote voorbeeld. Extreem-rechts kan nooit doorbreken zonder het eigen kader ideologisch goed te kneden, is de filosofie achter Nouvelle Droite (Nieuw Rechts). En zo organiseert Voorpost sinds '96 regelmatig avonden en weekenden, met bekende sprekers als Filip Dewinter. Ook krijgen de leden wekelijks per email geschikt ideologisch voer toegediend.

Rüter is de grote onbekende in extreem-rechtse kring. Sinds het begin van de jaren tachtig is hij actief in tal van 'volksnationale' organisaties en partijtjes. Maar hij is nooit veroordeeld wegens racisme. Daarvoor is hij te slim. Van hem geen beschuldigende vinger richting immigranten en asielzoekers. Folderen in Kollum na de moord op Marianne Vaatstra vindt hij te makkelijk scoren. ,,Het is heel eenvoudig een zondebok aan te wijzen, maar interessanter is wat er achter schuilgaat, die hele ideologie van de globalisering van de economie. De asielzoekerscentra vind ik geen bedreiging, de globalisering vind ik bedreigend. Een asielzoekerscentrum is slechts een symptoom voor wat er mis is. Als je die zou weghalen, is het probleem nog even groot.''

Met Voorpost heeft Rüter geen partijpolitieke ambities, al sluit hij niet uit dat leerlingen van hem over enkele jaren een nieuwe partij zullen oprichten. Behalve als kaderschool ziet Rüter Voorpost als een netwerk, dat het Nieuwrechtse gedachtegoed in de Nederlandse samenleving moet verspreiden. Zelf hoeft Voorpost niet salonfühig te zijn of te worden. Als het maar contacten legt met allerlei salonfühige organisaties in de Nederlandse samenleving, zoals de milieubeweging of de gevestigde politieke partijen. ,,Extreem-rechts is voor ons niet interessant'', zegt Rüter beslist. ,,Te marginaal. Het heeft geen Kamerzetel, geen gemeenteraadszetel. Wij willen via onze tentakels, via de juiste wegen, onze verontrusting uitspreken en kijken wat ermee gedaan wordt. Het zijn voorlopig maar speldenprikken, maar goed: we hebben een machtige tegenstander.''

De grootste extreem-rechtse kanshebber op een Kamerzetel laadt in de Haagse Van Merlenstraat nog eens een pak maagdelijk papier in het kopieerapparaat. 'Stembusfraude' is volgens Janmaat de oorzaak van de vrije val van zijn CD uit de Tweede Kamer in '98. De overheid zou hebben gesjoemeld met de stemcomputers om de CD weg te krijgen. Toch gaat hij nog eens een gooi naar het Kamerlidmaatschap doen.

Preventief heeft hij naast zijn huidige partij intussen ook de Conservatieve Democraten opgericht, voor het geval de CD net als CP'86 verboden wordt. ,,Want het openbaar ministerie is de slippendrager van links. Aangezien ik overtuigd ben van mijn gelijk, laat ik mij de mond niet snoeren!'' Bij het uitlaten van zijn gast mijmert Hans Janmaat hardop dat er niets mooier is dan dat baantje van Kamerlid. ,,Om Kok op dat schavotje te kunnen roepen, práchtig toch?!'', glimt hij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden