Het Réveil in smartlap en strijdlied

Deze week wordt er weer veel en overtuigend gezongen over zoete en stoute kinderen. Zij krijgen lekkers of de roe. Ook al werd het Sinterklaas-repertoire in de laatste decennia met sint- en kind-vriendelijker liederen (zoals 'In de tuin van Sinterklaas') verrijkt, toch maken 'Zie ginds komt de stoomboot' en 'Zie de maan schijnt door de bomen' het feest pas echt. Liederen uit de negentiende eeuw met een duidelijk moralitische strekking die ondanks hun inhoudelijke verstening de twintigste eeuw royaal halen.

Niemand zal het echter in zijn hoofd halen om drankmisbruik (of met enige tekstaanpassing drugsverslaving), te lijf te gaan met even negentiende eeuwse liedjes. De rijmen zijn van eenzelfde niveau als in de Sinterklaasliedjes en de melodieën noden tot direct meezingen. Dat laatste valt in deze column moeilijk te demonstreren, maar de tekst alleen al wijst op pure bevattelijkheid. Bijvoorbeeld in het liedje 'Uitkomst':

'Eenmaal moet de drankmacht wijken, Ja weldra, ja weldra; Moet zij vlag en wimpel strijken, Ja weldra, ja weldra.'

Waar is die overtuiging op gebaseerd? Op 'ons geloof', zo blijkt uit het vervolg van het couplet. Want het geciteerde liedje komt voort uit christelijk-sociale kring. Het bijbehorende melodietje op een dappere ritmiek doet niets onder voor een socialistisch strijdlied tegen drankverloedering. Ook de smartlap werd in christelijke kring voor het goede doel ingezet.

Vader, och Vader, kom mee nu met mij, De klok in den toren sloeg één;... Gij zeidet tot moeder zoo vriendlijk en goed, Ik ga voor een oogwenk maar heen. Ons haardvuur doofde uit; in 't donker verkleumd, Wacht moeder uw komen en weent,... Uw Bernard, uw lievling, ligt krank op haar schoot, En niemand, die bijstand haar leent... Kom mee, och Vader, kom mee'

De schildering wordt nog aangedikt in het tweede en derde couplet: de kerkklok slaat steeds een uur er bij en de kleine Bernard sterft zonder vaders bijstand. Van geloof of een oproep tot bekering is totaal geen sprake, ook al komt het lied uit 'Onze geloofs- en strijdzangen; geheelonthoudersliederen'. In 1892 samengesteld door C.S. Adama van Scheltema en J.J.P. Valenton. Het was de gezongen verwerking van wat dominee O. G. Heldring al in 1838 verwoordde in een populair geworden boekje 'De jenever erger dan cholera'.

Hun bijdragen aan maatschappelijke bewustwording en geestelijke ontwikkeling in de negentiende eeuw liggen als stille getuigen met vele andere boeken, prenten en foto's in keurige vitrines te kijk in de Amsterdamse Universiteits-bibliotheek. Ook boeken met vurige betogen over theologische vraagstukken van beroemde en minder beroemde negentiende eeuwse dominees. Ook exemplaren van jeugdboeken vullen de glazen uitstalkasten, zoals 'De diligence, of reis naar de stad van der erfenis'. De schrijver, de predikant Jan de Liefde, zorgde daarmee voor het eerste protestants-christelijke jeugdboek.

Al deze creaties kwamen voort uit een orthodoxe opwekkingsbeweging in protestants Nederland. Die werd bekend onder de naam 'het Réveil'. Het was de schrijver Isaac da Costa die het protestantse burgervolk in het jonge Koninkrijk der Nederlanden wakker schudde uit de liberale roes. Met zijn 'Bezwaren tegen den geest der eeuw' gaf hij in 1823 de aftrap voor een 'meer opgewekte geestdrift voor de leer der Hervormde Kerk', aldus een tijdgenoot.

Da Costa's hartekreet ligt er uiteraard bij in de beknopte tentoonstelling met de titel 'Het Réveil in druk'. Chique ogen de jaarboekjes met de naam 'Magdalena', die tussen 1853 en 1890 werden uitgegeven ten bate van het Asyl Steenbeek. De eerder genoemde dominee Heldring had dit instituut in 1847 opgericht om 'gevallen vrouwen' op te vangen en de mogelijkheid te bieden een nieuw, en natuurlijk christelijk leven te beginnen. Het 'evangelisch jaarboekje' had het karakter van een almanak, en bevatte allerlei wetenswaardigheden naast artikelen van gerenommeerde schrijvers als Nicolaas Beets, Isaac da Costa en J.J.L. ten Kate. Er werden ook liederen in afgedrukt zoals een martiaal klinkend 'Optochtslied om den Kerstboom'. Het werd gezongen door de 'gevallen meisjes' in Heldrings instituut.

Ons Sinterklaas-repertoire is het restant van een in de negentiende eeuw wijd en zijd verbreide volkszang-cultuur. Er werd over van alles gezongen, ook in christelijke kringen. “Het begint je te duizelen wanneer je gaat verdiepen in het geestelijk liedrepertoire dat in de negentiende eeuw buiten de kerk werd gezongen,” onthulde kerklied-specialist Wim Kloppenburg zijn aandachtig gehoor van de Stichting Réveil-Archief bij de opening van de tentoonstelling. “Alleen al op protestants-christelijk erf moeten er zo'n 25 000 liederen zijn gemaakt”.

Kloppenburg droeg aan het boek 'Het Réveil in druk' (uitgeverij Meinema, Zoetermeer; tevens tentoonstellings-catalogus) een opstel bij over die liederen buiten de kerkmuren. Een van de meest vruchtbare auteurs was C.S. Adama van Scheltema die 46 bundels met 2500 liedtitels naliet, waarbij de boven geciteerde smartlap. Ze werden gezongen rondom piano of harmonium en men vond daarin saamhorigheid, warmte en geborgenheid, aldus Kloppenburg. Hij demonstreerde dat vaardig door zijn Matinencantorij een smakelijke selectie uit het 'klinkend Réveil' te laten zingen; hijzelf aan het harmonium. Zo herleefde een lied over 'De blinde' van de dichtende en componerende dominee Jan de Liefde, met als vrome eerste regels:

Al is het duister om mij henen, Al dekken nev'len mij 't gezicht, Toch ben'k van heldren gloed omschenen, Want Jezus Christus is mijn licht.

Met veel zwelling van uiterst zacht tot dubbel forte, maar steeds 'weemoedig blijde' voor te dragen. Negentiende eeuwse bewogenheid, gestold in koele vitrines in de U.B. aan het Singel, Amsterdam; de neven-expostie over de drukkers en uitgevers van het Réveil bevindt zich in de bibliotheek van de Vrije Universiteit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden