Het respect dat Assange en WikiLeaks ooit oogstten, is afgebrokkeld

Julian Assange. Beeld Hollandse Hoogte / Eyevine

Met de arrestatie van Julian Assange breekt een nieuw hoofdstuk aan in het roerige bestaan van WikiLeaks. Het respect dat de Australiër ooit met zijn onthullingen oogstte, is afgebrokkeld.

Je kon er op wachten: een paar dagen nadat Julian Assange de ambassade van Ecuador moest verlaten, doken er beelden op van bewakingscamera’s in zijn Londense toevluchtsoord. Ze bevatten geen opzienbarende onthullingen uit de zeven jaar dat hij er politiek asiel had. Je ziet hem wat klungelen met een skateboard. Maar dat is het hem juist. Julian Assange is niet zo belangrijk meer.

Het beeld van de stoere strijder voor vrijheid van informatie is afgebrokkeld. We herinneren ons hem nu als de man met de wilde witte baard die door politieagenten de ambassade uit werd gesleept, op weg naar de gevangenis. En met zijn organisatie, WikiLeaks, is iets soortgelijks gebeurd. Die oogstte aanvankelijk wereldwijd respect voor het openbaar maken van geheime Amerikaanse documenten over de oorlogen in Afghanistan en Irak.

Maar in 2016 was WikiLeaks een willig werktuig van Rusland bij het stoken in de verkiezingsstrijd in de VS. Mogelijk heeft de site zo Donald Trump aan de overwinning geholpen. De huidige president van de Verenigde Staten geeft Assange die eer uiteraard niet. “Ik weet niks over WikiLeaks. Dat is niet mijn ding, ik weet dat het iets te maken heeft met Julian Assange”, zei hij vorige week. “Ik heb er niet echt een mening over”.

Daar lieten de Amerikaanse media hem uiteraard niet mee wegkomen. Nieuwszender MSNBC turfde dat Trump het tijdens de presidentscampagne maar liefst 141 keer over WikiLeaks heeft gehad. En altijd prijzend: “De oneerlijke media doen bijna niets met de ongelooflijke informatie die WikiLeaks heeft verschaft. Zo oneerlijk! Vals spel!” twitterde hij in oktober 2016. “Ik hou van WikiLeaks”, zei hij diezelfde maand. Daar had hij alle reden toe: de organisatie publiceerde emails en documenten die door hackers waren buitgemaakt op computers van de Democratische partij en de campagne-organisatie van Hillary Clinton. Er kwamen geen grote schandalen aan het licht, maar de klacht van Trump klopte niet: de media sprongen er juist gretig op in. De voorzitster van de partij moest aftreden omdat het erop leek dat kandidaat Hillary Clinton was bevoordeeld ten koste van haar concurrent Bernie Sanders.

Zes jaar eerder tapte Trump nog uit een heel ander vaatje: “Het is een schande, dit verdient de doodstraf of iets dergelijks”, zei hij toen over een aantal lekken dat de Amerikaanse regering en krijgsmacht zwaar in verlegenheid bracht. WikiLeaks had documenten openbaar gemaakt over de oorlogen in Irak en Afghanistan en berichten van Amerikaanse ambassades over de hele wereld gepubliceerd.

Assange oogstte bewondering. Hij kreeg een prijs van de Britse afdeling van Amnesty International, lezers van Time en Le Monde kozen hem tot Persoon van het Jaar en in 2011 kreeg hij de Martha Gellhorn-prijs voor journalistiek, genoemd naar een beroemde Amerikaanse oorlogsverslaggeefster. Dat was achteraf bezien zijn hoogtepunt, het jaar dat hij zijn ideeën over informatie, het internet en internationale politiek kracht bleek te kunnen bijzetten dankzij het werk van klokkenluiders.

37 verschillende scholen

Julian Assange was toen nog net geen veertig en had een rommelig leven achter de rug. Toen hij werd geboren, in Queensland in Australië, was zijn moeder net gescheiden van zijn vader. Ze trouwde met acteur Richard Assange, wiens naam Julian kreeg. Hij was nog geen tien jaar toen ook dat huwelijk strandde en zijn moeder verderging met Leif Hamilton. Hij was een tijd lang betrokken bij een sekte, The Family. In een interview op een TED conferentie in 2010 vertelde Assange dat hij in zijn leven op in totaal 37 scholen had gezeten. “Mijn ouders waren in de filmbusiness, en daarna op de vlucht voor een sekte, dus met die combinatie...” Julian Assange studeerde natuur-, wis- en computerkunde, maar maakte dat niet af. Hij trouwde en kreeg een kind, maar het huwelijk hield geen stand.

Assange werd hacker. Hij werd betrapt op het binnendringen van de computers van een telefoonmaatschappij en licht gestraft. Maar hij had ook een idealistische kant. Hij hielp computerprogramma’s te schrijven die gebruik maakten van de nieuwste cryptografische technieken. Die maken het mogelijk om informatie te versleutelen, zodat de inhoud alleen kan worden gelezen door wie de sleutel heeft. De wiskunde die daar achter zit, maakt het ook mogelijk om de identiteit te verbergen van iemand die die informatie verzendt. Dat laatste werd de hoeksteen van de organisatie die vanaf 2006 Assange’s leven zou bepalen en waarmee hij, het is niet teveel gezegd, zijn stempel op de geschiedenis zou drukken: WikiLeaks.

Beeld Hollandse Hoogte / PA Images

“WikiLeaks, dat in januari 2007 begon, was bedacht als een veilige plaats waar klokkenluiders aan de wereld zonder angst voor ontmaskering hun geheimen zouden kunnen onthullen”, schreef het tijdschrift Wired twee jaar later. “Vandaag de dag twijfelt niemand eraan dat de site een enorme invloed heeft gehad, veelal ten goede. Maar critici voeren aan dat het beleid van WikiLeaks om bijna alles openbaar te maken dat het in handen krijgt, heeft geleid tot anarchie.”

Sommige onthullingen, was het verwijt, zouden de staatsveiligheid van de VS in gevaar hebben gebracht, of de privacy geschonden van mensen die dat niet verdienden. Een jaar later was bij Assange van twijfel daarover niets te merken tijdens dat TED-interview. Zijn redenering was eenvoudig: “Je kunt je afvragen welke soort informatie belangrijk is, welke soort informatie hervormingen kan bereiken. Er is veel informatie. Als organisaties economische inspanningen doen om informatie te verbergen, is dat een goede indicator dat onthulling van die informatie iets goeds teweeg kan brengen.”

Corruptie in Kenia

De eerste grote onthulling van WikiLeaks ging over Kenia. Assange had het land in dat eerste jaar van WikiLeaks bezocht, toen daar het World Social Forum plaatsvond, de linkse tegenhanger van het World Economic Forum in Davos. Enkele maanden later werd hem een belangrijk rapport toegespeeld over corruptie in dat land. Het Amerikaanse onderzoeksbureau Kroll was in opdracht van de regering van president Mwai Kibaki nagegaan hoe diens voorganger Daniel Arap Moi zichzelf miljarden uit de staatskas had toegeschoven en dat geld naar het buitenland had gebracht. Het rapport was in 2004 voltooid en ingeleverd, maar nooit openbaar gemaakt of gebruikt. In 2007 was WikiLeaks nog niet zo beroemd dat het kon volstaan met het publiceren van het rapport op de website. Assange deelde het met de Britse krant The Guardian, waarna het schandaal in Kenia alsnog losbarstte.

De volgende grote wapenfeiten van WikiLeaks betroffen Amerikaanse geheimen, en ook daarvoor werd met gewone media samengewerkt. Bradley (inmiddels Chelsea) Manning, Amerikaans inlichtingenofficier in Irak, had op grote schaal geheime computerbestanden van het werk meegenomen. De eerste onthulling was een video, die van WikiLeaks de titel ‘Collateral Murder’ kreeg, waarin vanuit een Apache-helikopter te zien is hoe een groep mensen wordt beschoten. Onder de ‘opstandelingen’ bleken zich later twee journalisten van, persbureau Reuters te bevinden. De video maakte WikiLeaks op slag beroemd.

Maar voor het overgrote deel van het materiaal dat Manning had gelekt, werd samengewerkt met The New York Times, The Guardian, Le Monde, El País en Der Spiegel. Zij zochten naar nieuws in tienduizenden rapporten over militaire acties in Afghanistan, honderdduizenden over de oorlog in Irak, en een kwart miljoen diplomatieke berichten van ambassades aan het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken. Mogelijk is de opstand die in december 2010 uitbrak in Tunesië gestimuleerd door wat WikiLeaks openbaarde. En die Jasmijnrevolutie was de opmaat voor de – elders bepaald niet goed afgelopen – Arabische Lente, en de burgeroorlog in Syrië.

Anarchist

Dat was allemaal niet bedoeld of te voorzien door WikiLeaks. Ook niet door de vijf kranten die met Assange samenwerkten. Die waren nog aan het leren hoe je omging met lekken die niet bestonden uit een toegespeeld handzaam rapport, maar uit gigantische computerbestanden waaruit je de relevante dingen moet zien te halen – waarbij ze wilden voorkomen dat ze informatie zouden verspreiden die mensen zou schaden of in gevaar brengen. En ze probeerden dat te doen in samenwerking met een lastig portret. 

“Hij is een informatie-anarchist, die zeeën van informatie in cyberspace dumpt zonder zich zorgen de maken over de gevolgen. [...] Hij is onbeschoft, agressief, pompeus, heeft zichzelf enorm hoog zitten, is onredelijk en is zelfs – volgens meerdere bronnen – onwelriekend”, volgens Alan Rusbridger, tot 2015 hoofdredacteur van The Guardian. Hij beschreef deze week in The Washington Post hoe Assange zijn samenwerking met de kranten als een noodzakelijk kwaad zag. Hij vertrouwde ze niet, geloofde niet in hun rol als poortwachter voor informatie. “In een uur kon hij zowel een schreeuwende woede-aanval krijgen als koelbloedig en strategisch een plan met je uitwerken.”

De samenwerking eindigde in een conflict: tot woede van de vijf media en de Amerikaanse regering maakte WikiLeaks alle diplomatieke berichten ongefilterd beschikbaar. Dat gebeurde eigenlijk per ongeluk – en volgens sommigen door een fout van Assange zelf – maar daarna presenteerde WikiLeaks het als beleid, goedgkeurd door de aanhang na een stemming op Twitter.

Dat vindt Rusbridger allemaal geen reden om hem hem weg te laten kwijnen in een Amerikaanse gevangenis, als de Britten hem uitleveren zoals Assange vreest. Want hij is volgens Rusbridger ook “een nieuw fenomeen in de eenentwintigste eeuw, iemand die gedeeltelijk journalist is.”

Maar tijdens zijn verblijf in de Ecuadoriaanse ambassade lijkt die journalistieke instelling Assange verlaten te hebben. Hij vroeg daar in 2012 asiel, bang om op verdenking van seksuele misdrijven naar Zweden te zullen worden uitgeleverd, en daarna naar de VS. In dat krappe verblijf ging hij door met zijn werk voor WikiLeaks. En veranderde nog één keer de wereld. Dit keer gebeurde dat niet in samenwerking met een goedbedoelende klokkenluider en kwaliteitskranten, maar met Russische hackers. En niet omdat er een schandaal moest worden onthuld, of omdat informatie nu eenmaal door iedereen gezien moet kunnen worden, maar omdat hij wist wie wel en niet president van de Verenigde Staten mocht worden: “Hillary Clinton heeft geen goed beoordelingsvermogen en zal de VS in eindeloze, stompzinnige oorlogen verwikkelen, die terrorisme zullen verspreiden”, schreef hij in februari 2016. Een paar maanden later begonnen de onthullingen van Democratische e-mails.

In een interview met The New Yorker, afgenomen in 2017, toen hij nog in de ambassade zat, ontkende hij woedend een werktuig van Rusland te zijn. Maar op een eerder moment, toen hij nog op borgtocht vrij was en bivakkeerde in een Engels landhuis, zei Assange dat het hem niet zou uitmaken als WikiLeaks gebruikt werd door een inlichtingendienst. “Als het ware informatie is, dan kan het ons niet schelen. Laat mensen vechten met de waarheid, en als de lijken zijn weggedragen, zullen er overal kogels van waarheid liggen.”

Lees ook:
Iedereen had genoeg van Julian Assange

Een man verdwaald in zijn eigen hoofd, een rusteloze geest die de wereld wilde redden, maar de weg kwijtraakte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden