het Rendier: Hert met ingebouwde warmtewisselaar

We leven in de korte periode tussen Sinterklaas en Kerst, het intersanctum waarbij Sint Nicolaas reeds is vertrokken en zijn naamgenoot en concurrerend collega Santa Claus er nog niet is. Een overeenkomst tussen beide cadeauheiligen is dat ze zich laten vervoeren met de hulp van een groot hoefdier. De een gezeten op een wit paard dat daken trotseert, de ander in een door rendieren getrokken arrenslee.

Een discussie of mogelijk sprake is van uitbuiting of slavernij is in het geval van Santa en zijn arctische herten nog niet losgebarsten, maar een feit is dat de rendieren een bovenmatige inspanning moeten leveren om de karavaan van de Noordpool naar onze streken te trekken. De rendieren worden daarbij zodanig afgemat, zo werd enkele jaren geleden door medewerkers van het ErasmusMC ontdekt, dat ze zich om lichamelijke oververhitting te voorkomen koelen met behulp van sterk doorbloed weefsel in de neus. De slijmvliezen in het reukorgaan van het rendier werken als een warmtewisselaar, die koude instromende lucht opwarmt en ook bij het uitademen warmte afgeeft. De sterke doorbloeding is zichtbaar en zou de verklaring zijn voor de legendarische rode neus van Rudolf het rendier.

Het vers 'Rudolph the Red-Nosed Reindeer' werd in 1939 geschreven door de Amerikaanse dichter Robert May en door diens zwager Johnny Marks getoonzet in een pakkende vierkwartsmaat. Tien jaar later was het in de VS een enorme hit. Het lied is sindsdien een onverslaanbare classic in de winkelcentrum-muzak, maar de reden dat rendieren soms een rode neus hebben bleef lang onopgehelderd. Er ligt, zo bleek, lichamelijke inspanning en het gevaar van oververhitting aan ten grondslag.

Rendieren zijn de enige herten waarbij het dragen van een gewei niet is voorbehouden aan de mannetjes.

Dat is bijzonder, want het bezit van een gewei wordt over het algemeen beschouwd als een mooi voorbeeld van seksuele dimorfie, gereguleerd door seksuele selectie. De mannetjes met de meest imposante geweien staan het hoogst in de maatschappelijke pikorde en zijn het meest gewild. Zij zijn zo gezond en krachtig dat zij kunnen investeren in een groot, energieverslindend en verder tamelijk nutteloos kopgroeisel. Het is de hertenversie van de pauwenstaart, de open sportwagen, de vette bankrekening. Ook bij rendieren werkt dit principe, de mannetjes hebben een veel groter gewei dan de vrouwtjes.

Tijdens de laatste ijstijd kwamen rendieren in vrijwel heel Europa voor, met uitzondering van de drie zuidelijke schiereilanden Spanje, Italië en de Balkan. Er leven tegenwoordig nog enkele kleine relictpopulaties in Noorwegen, en verder komen ze voor in het oosten van Finland, Karelië en verder oostwaarts in subarctisch Rusland en Noord-Amerika. Rendieren kwamen dus ook ooit in Nederland in het wild voor. Fossiele overblijfselen worden overal gevonden, van grind- en zandgaten langs de grote rivieren tot op de bodem van de Noordzee en het onvolprezen strand van de Maasvlakte.

De interessantste rendieren komen voor op Spitsbergen. Daar leeft een geïsoleerde populatie die met grappige korte pootjes en een klein lijf een voorbeeld vormt van eilandevolutie, waarbij grote zoogdieren op eilanden kleiner worden. Op de Noordpool zelf leven, ondanks de Kerstman, geen rendieren.

Jelle Reumer is directeur van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden