Het reli-lab van 2000 jaar geleden

Uiteindelijk werd Rome christelijk. Maar Isis-verering of de Mithrascultus hadden evengoed als winnaar uit de godsdienst-chaos tevoorschijn kunnen komen.

'Zeker weet ik het niet", antwoordt de Britse auteur Selina O'Grady op de vraag waarom juist het christendom de trotse staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk werd, hoewel andere religies ogenschijnlijk betere papieren hadden.

"Misschien was het toeval", zegt ze, maar in haar boek 'En de mens schiep God - Koningen, cultussen en veroveringen in de tijd van Jezus' waagt ze zich toch aan verklaringen, die in elk geval een boeiend beeld geven van het duizelingwekkend ingewikkelde religieuze laboratorium dat de bekende wereld van tweeduizend jaar geleden was.

Het was een gistend en explosief mengsel van Romeinse keizercultus, antiek polytheïsme van allerlei soort en geografische komaf, streng monotheïsme, verlossingsgodsdiensten, mysteriecultussen, messiassen, wonderdoeners, stervende en weer opstaande goden met bijbehorende passiespelen, en bij dat alles ook nog eens een flinke portie intellectuele scepsis bij de elite. Dat bonte geheel was in constante beweging, onder de invloed van vergaande globalisering, teweeggebracht door tijdelijk stabiele wereldrijken en beroemde handelswegen zoals de zijderoute die het Romeinse Rijk verbond met China. Een mooi voorbeeld van de daarmee gepaard gaande cultuurvermenging zijn Boeddhabeelden in Afghanistan, gehuld in Romeinse toga's.

Er bestonden sterke mentaliteitsverschillen per regio. De Romeinen hadden een prozaïsche houding tegenover religie. Ze hadden een godsdienst die ze aan de vingertoppen voelden, niet in hun harten, haalt O'Grady de Noord-Afrikaanse christelijke apologeet Lactantius aan. Iets van dat verschil is er misschien nu nog wel tussen Europa en Noord-Afrika en het Midden-Oosten. De Romeinse relatie met hun goden leek op een zakelijk contract, zonder hartstocht. Die hartstocht is er in overmaat in een beschrijving van een Noord-Afrikaanse processie van aanhangers van Isis, die uitzinnig zijn van verdriet over de tijdelijke dood van Osiris, de echtgenoot van Isis. De beschrijving doet denken aan de jaarlijkse Hoesseinherdenking van hedendaagse sjiieten.

In die tijd van grote veranderingen konden lokale goden ineens grote internationale bekendheid krijgen maar ook zomaar weer in het niets verdwijnen. De gekte kon toeslaan, zoals bij Syrische jongeren die voor zo'n eendagsvlinder uit het godenrijk royaal hun mannelijkheid offerden. Maar andere religies hadden een duurzamer karakter. Minstens enkele daarvan leken beter toegerust voor een wereldwijde machtsgreep dan het christendom.

Wat was de kracht van het christendom? Het blonk niet uit in uniciteit, het bevatte allerlei elementen van andere godsdiensten. Ook Jezus stond niet op zichzelf, hij behoorde tot een categorie. In zijn woongebied Galilea liepen talloze heilige mannen rond die moeiteloos water in olie veranderden en andere wonderen verrichtten. Velen noemden zich net als Jezus messias. "Messiassen schoten als paddestoelen uit vochtige grond", citeert O'Grady de Duitse theoloog Martin Hengel.

De wonderdoeners uit Jezus' tijd opereerden ook buiten Galilea. Apollonius van Tyana (uit Capadocië, centraal Turkije) was zeer geliefd bij de enigszins elitaire stoïcijnen. Hij was een tijdgenoot van Jezus. Er waren duidelijke verschillen. Apollonius was kind aan huis bij de elite, was minder dan Jezus iemand van het gewone volk en reisde de halve wereld af terwijl Jezus regionaal bezig was, hoofdzakelijk in Galilea en Judea. Apollonius daarentegen bezocht Rome, maar ook Perzië en zelfs India.

Toch waren er ook overeenkomsten. Bewonderaars noemden Apollonius net als Jezus 'zoon van God'. En hij wekte een dochter van een Romeinse senator, die op de dag van haar bruiloft overleed, weer tot leven zoals Jezus deed met het dochtertje van Jaïrus. Jezus was obscuur vergeleken bij Apollonius, die bezig was een godsdienst te stichten met nogal wat kenmerken van het christendom die het ten slotte toch niet heeft gered.

Elementen uit het levensverhaal van Jezus komen zelfs voor in overleveringen over keizer Augustus. Augustus vestigde zijn keizerrijk op de puinhopen van de Romeinse Republiek. Bij zijn geboorte wilde de Romeinse senaat alle baby's doden, vanwege een ster die volgens geleerden de geboorte van een koning aankondigde, een gevaar dus voor de republiek. Dat lijkt op de kindermoord van Bethlehem door koning Herodes, ook vanwege zo'n soort voorspelling, waaraan Jezus zou zijn ontsnapt. Augustus is niet gekruisigd, maar steeg wel net als Jezus naar de hemel op, althans volgens iemand van de keizerlijke garde die dat zelf had gezien.

Mooi beschrijft O'Grady als in een middeleeuws schilderij hoe de machtigen van die tijd, ook Augustus, omgingen met die bloemrijke godsdienstige chaos: 'Koningen, koninginnen en keizers dreven mee op de golfslag van de religie zoals ze altijd hadden gedaan. Hoewel hij de titel nooit waagde te gebruiken om er zijn permanente, superieure gezag mee aan te duiden, wist Augustus, de eerste keizer van Rome, subtiel aan te sturen op zijn verering als godheid. De instelling van de Romeinse cultus van de keizerverering was onderdeel van een van de briljantste metamorfoses die een staat ooit ondernam. En toch zullen een paar eeuwen later keizers, eveneens uit pure machtsberekening, hun eigen goddelijke status opgeven en buigen voor het christendom.

Het vroegste christendom had behalve Apollonius en de keizer nog andere geduchte concurrenten. De Egyptenaren kenden een liefderijke godin, Isis. De koude onverschilligheid van de Romeinse goden voor gewone mensen was haar vreemd. Ze legde haar aanhang een morele gedragscode op, volgens O'Grady een belangrijk element voor een succesvolle godsdienst, al moet die code niet te zwaar zijn, zoals bij het jodendom en het Indiase jainisme, want dan krijg je geen massale aanhang.

Aan haar zoon Horus geeft Isis liefdevol de borst en dat beeld schijnt model te hebben gestaan voor latere afbeeldingen van de heilige Maria met het Jezuskind. Haar priesteressen zingen: 'Isis, die vrouwen evenveel macht gaf als mannen'. Haar invloed beperkt zich niet tot Egypte, ook in Gallië (ongeveer Frankrijk) heeft ze flinke aanhang. Via de zijderoute verbreidt de Isiscultus zich naar het oosten. Langs dezelfde route maar in tegengestelde richting bereiken boeddhistische ideeën het westen. Volgens O'Grady was de Isisdienst een belangrijke kanshebber geweest, maar leed ze aan één zwakte, die organisatorisch van aard was. De dienst beperkte zich tot een paar grote mysterieplechtigheden per jaar, miste regelmaat en kreeg daardoor minder vat op het alledaagse leven dan het christendom zou krijgen.

Een andere gevaarlijke mededinger was de Mithrascultus. Mithras was waarschijnlijk van oorsprong een Perzische god, die later populair werd onder Romeinse soldaten. Hij werd op 25 december geboren, zijn moeder was maagd, hij was de zoon van God en stond na drie dagen op uit de dood. Het woord mijter schijnt op zijn naam terug te gaan.

Had Rome ook atheïstisch kunnen worden? O'Grady: "De rijken en machtigen zijn vaak sceptisch, anderen hebben God nodig". Interessant is haar verklaring van de opkomst van monotheïsme: "Monotheïsme is de godsdienst van de handel. Overal waar handel is, ontstaat het. In India werden gebieden met veel handel boeddhistisch. Het was ook een heel gedoe om al die verschillende cultussen op de pleisterplaatsen van de zijderoute te organiseren."

In haar boek stelt O'Grady Jeruzalem, centrum van streng joods monotheïsme, tegenover Palmyra, de beroemde handelsstad in het centrum van Syrië, waar je nog steeds aan de afbeeldingen op de grote tempel van Bel kunt zien hoe ze daar hun best hebben gedaan om het de handelaren van de zijderoute met al hun verschillende cultussen naar de zin te maken en hoeveel moeite dat moet hebben gekost.

Het christendom had nog een bijzonder kenmerk, het was individualistisch, niet gebonden aan clans of regio's. Aantrekkelijk voor buitenstaanders , slaven bijvoorbeeld, maar evengoed voor handelaars, 'nieuwe rijken' op wie de oude elite bleef neerkijken.

Voor O'Grady staat één persoon centraal, als het gaat om het verrassende succes van het christendom: de briljante strateeg Paulus. Geniaal vindt ze het instituut van de thuisdiensten, dat Paulus hanteerde: "Dat is extreem effectief".

Paulus wilde Anatolië bekeren, Petrus leidde de oergemeente in Jeruzalem. Er ontstonden fricties. Paulus was radicaal in zijn pogingen de nieuwe godsdienst toegankelijker te maken voor buitenstaanders. Voor hem bestonden er geen 'Joden en niet-Joden', 'Joden en Grieken' of 'vrijen en slaven'. Al die categorieën moesten op voet van gelijkheid lid kunnen zijn van de nieuwe gemeenschap. In Jeruzalem riep die radicale benadering van Paulus weerstand op. Petrus reisde naar Antiochië om een schisma te voorkomen. Hij ging ver mee met Paulus door samen met 'heidenen' de maaltijd te gebruiken, een vergaande stap in die tijd voor christenen die zich, zoals in Jeruzalem, hielden aan de Joodse spijswetten. Maar na terugkeer naar Jeruzalem boog Petrus toch weer voor de traditionalistische gemeente daar.

O'Grady ziet een parallel tussen Petrus en de nieuwe paus, die zich volgens haar uiteindelijk zal gedragen als Petrus: "Ook de nieuwe paus zal proberen een brug te slaan naar de radicalen, zoals Petrus deed in Antiochië. Nu gaat het niet over Joden en Grieken of vrijen en slaven, maar om bijvoorbeeld gelijke rechten voor homo's en vrouwen. Uiteindelijk zal de paus terugvallen op het traditionalisme. Hij kan niet anders. Het radicalisme is sterk in Europa, het traditionalisme in gebieden waar het katholicisme bloeit, en die liggen buiten Europa. De aartsbisschop van Canterbury staat voor dezelfde dilemma's."

En de mens schiep God; Koningen, cultussen en veroveringen in de tijd van Jezus

Selina O'Grady, Uitgever: Kok, 22,50 euro

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden