Column

Het regeerakkoord is een feest voor de uitdagers

Hans Goslinga: "De hardnekkigheid waarmee politici zichzelf keer op keer in het pak van het coalitiemonisme naaien, is bijna onverklaarbaar."Beeld Trouw

Hans van Mierlo sprak in zijn dagen van 'één grote onbeweeglijke bal in het midden', de jongste uitdager van ons politieke bestel, Thierry Baudet, omschrijft het als 'het partijkartel'. Het komt op hetzelfde neer. Het bestel is in de politieke arena een gemakkelijk doelwit van kritiek.

Het brengt door zijn noodzaak tot coalitievorming en compromis veel ongemak mee, waarvan een lange en gesloten kabinetsformatie met die tergende poses van nietszeggendheid alleen nog maar het begin is. Gedurende de rit ligt het accent op het uitvoeren van een regeerakkoord vol pragmatische afspraken en is het voor de regerende coalitie zaak de rijen gesloten te houden. Het politieke debat komt er al gauw bekaaid af. De bestuurbaarheid van het land staat voorop en is gebaat bij zakelijkheid en juist het depolitiseren van gevoelige kwesties.

Het bestel biedt aldus weinig ruimte tot de verbeelding van de natie te spreken. De kabinetten die dat wel deden (Den Uyl en Rutte I), waren geen lang leven beschoren. Ideologische vlakheid vergroot de overlevingskansen, maar draagt bij aan de verschraling van het politieke debat als de coalitiepartijen strak in de pas van het kabinet blijven en weinig smoel laten zien. Die neiging zal toenemen naarmate er meer energie in een regeerakkoord wordt gestoken.

Genesteld

In de afgelopen decennia zijn er tal van suggesties gedaan de dominantie van dit akkoord terug te dringen, maar het was alles boter aan de galg gesmeerd. Met de geur van de macht in de neus transformeerden de meest geharnaste dualisten in brave monisten, zich vastklampend aan de schijnbare zekerheid van zo uitvoerig mogelijke afspraken vooraf.

In de tijd van Lubbers, de jaren tachtig van de vorige eeuw, leverde de eerste diepe economische crisis in het naoorlogse Nederland de legitimatie voor een strak en bindend regeerakkoord. Maar daarna heeft het zich, zonder vragen op te roepen, in de politieke cultuur genesteld.

Het maakt nu al bijna niet meer uit of een politieke voorman van een coalitiepartij tot het kabinet toetreedt of in de Tweede Kamer blijft. Het laatste bood ooit enig perspectief op een meer afstandelijke positie, zoals VVD-aanvoerder Bolkestein demonstreerde onder het eerste paarse kabinet-Kok. Maar PvdA-voorman Samsom zag het in de vorige periode als zijn voornaamste taak vanuit de Kamer het kabinet overeind te houden. Gevolg: verwaarlozing van zijn fractie en het eigen gezicht van de PvdA. Resultaat: een monsterverlies bij de verkiezingen.

Marge

De hardnekkigheid waarmee leidende politici zichzelf ondanks de funeste electorale gevolgen keer op keer weer in het pak van het coalitiemonisme naaien, is bijna onverklaarbaar. Het maakt de smalle marge waarin zij moeten opereren nog smaller, werkt geforceerde poses in de hand en maakt ons bestel kwetsbaarder voor systeemkritiek dan nodig is. Het draagt bovendien niet bij aan de stabiliteit van kabinetten - Rutte III wordt het zevende kabinet in vijftien jaar. Het stolt de politiek en laat de hartstochten in de samenleving onbeantwoord.

Je kunt zeggen: maar het bestel functioneert nog steeds. Inderdaad, en nog beter ook dan de tweepartijenstelsels in de Angelsaksische landen, maar de uitdagers maken de coalitievorming wel steeds moeilijker. De Amsterdamse zwerver Hadjememaar en boer Koekoek waren nog te hebben. D66 dat het bestel tot ontploffing wilde brengen, heeft zich door zijn middenpositie in de grote bal van Van Mierlo laten opnemen. Fortuyn en Wilders reikten al verder dan de clowneske boeren. Baudet heeft potentie. Buitenissigheid doet het goed, als contrast met de vlakheid en saaiheid die het bestel, voor een deel door zijn aard, meebrengt.

Je kunt ook nog zeggen dat dit bestel met zijn inherente spreiding van macht heeft voorkomen dat extravagante en exuberante uitdagers hebben kunnen doorstoten naar het machtscentrum. Maar in deze tijd van onbehagen en onzekerheid maken zulke figuren, gedragen door spektakelbeluste media, wel een kans. Donald Trump heeft dat laten zien in Amerika, Boris 'Brexit' Johnson dichter bij huis. De partijen die het ernst is met de publieke zaak laten dus een gat vallen, maar gaan ondanks het gestage terreinverlies aan populisten en avonturiers op de oude voet door alsof er niets is veranderd.

Op zich valt de lange duur van deze formatie nog wel te verdedigen - de onderhandelingen over een coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie duren per saldo net veertig dagen. Veel belangrijker is hoe deze combinatie, niet het resultaat van een optelsom maar opzichtig een laatste uitweg, zich zal presenteren. De krapst mogelijke meerderheid in beide Kamers doet het ergste vrezen voor de omvang en het dwingende karakter van het regeerakkoord. Een feest voor de uitdagers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden